De psychiater die in Nederland de antipsychiatrie groot maakte

Gisteren overleed Jan Foudraine, die sinds de jaren 70 de traditionele psychiatrie bekritiseerde.

Jan Foudraine in 1982. Foto Eddy de Jongh/HH

De psychiater en schrijver Jan Foudraine, maandag op 87-jarige leeftijd overleden in zijn woonplaats Amsterdam, was vooral bekend van het boek Wie is van hout..., dat in 1971 verscheen en een bestseller werd: 200.000 verkochte exemplaren. Hij betoogde in zijn boek dat de traditionele psychiatrie, met zijn dwangbuizen en medicijnen, de mensen juist gek maakte. Psychiatrische patiënten werden volgens hem ten onrechte opgesloten in inrichtingen, ver weg in de bossen, waar ze werden behandeld als dingen, zonder aandacht voor hun persoonlijke verhaal. Jan Foudraine werd zo een van de vooraanstaande vertolkers van de antipsychiatrie.

Die boodschap paste goed in de tegencultuurbeweging die in de jaren zestig in Europa en Amerika was begonnen, en die bijvoorbeeld ook verwoord werd in het boek One Flew Over the Cuckoo’s Nest van de Amerikaanse schrijver Ken Kesey uit 1962. De verfilming daarvan, in 1975, met Jack Nicholson in de hoofdrol, maakte de antipsychiatrie jarenlang tot de norm. Weg met de autoriteit van artsen, weg met misdadige behandelingen als elektroshocks en lobotomie, een chirurgische ingreep waarbij de verbinding tussen de frontaalkwabben en de rest van de hersenen grotendeels werd verbroken.

Twee jaar geleden maakte het VPRO-televisieprogramma Andere Tijden een aflevering over de antipsychiatrie en daarin vertelde Foudraine nog eens hoe hij de colleges psychiatrie in de jaren vijftig ervaren had. „Dan kwam de professor en die begon dan een heel betoog over de problematiek van de man die naast hem op een krukje zat, voor een volle collegezaal, en […] toen fluisterde die man: ik ben van hout, ik voel me behandeld als een stuk hout. En die professor zegt: ach, dat ben ik helemaal vergeten te zeggen, dit is een typische schizofrenenwaan. Die man denkt dat hij van hout is.” Volgens Foudraine was die man te verzwakt om te doen wat hij had moeten doen: opstaan en weglopen. Fuck you. De professor zat in een waan!

Onder andere door de invloed van Foudraine werd er in Nederland in de jaren zeventig geëxperimenteerd met psychiatrische inrichtingen – Amstelland in Santpoort bijvoorbeeld – waar patiënten gelijkwaardig waren aan artsen en verpleegkundigen, en de behandeling vooral bestond uit rollenspelen en psychotherapie. Maar na enkele zelfdodingen werd er toch weer meer structuur en autoriteit ingevoerd, en in 1986 werd Amstelland gesloten. De patiënten werden in kleine instellingen in Amsterdam ondergebracht. Wegstoppen in de bossen werd inmiddels wel als achterhaald beschouwd.

Foudraine verbleef na het succes van Wie is van hout... lange tijd bij Bhagwan Sri Rajneesh in India. Over zijn bekering publiceerde hij in 1980 het boek Bhagwan… Notities van een discipel. Hij ging nadenken over de psychiatrie en de psychotherapie vanuit een mystiekfilosofische invalshoek en publiceerde daar in 2004 het boek Metanoia over. Daarin zegt hij dat het psychische lijden van mensen kan worden opgeheven door het loslaten van het onderscheid tussen het Ik en de Ander. Het Ik moet als een druppel vervloeien met de oceaan van ‘gewaarzijn’.