De grimassen van Facebook

Arjen van Veelen schrijft wekelijks over een nieuwsfoto. Vandaag: de vijf nieuwe emotieknoppen van Facebook. Een verarming voor de gebruiker, fijn voor het advertentieplatform.

Vorige week werd ik voor het eerst vader. Een fantastische ervaring, waar ik verder niet over zal uitweiden. Er zijn ook nauwelijks woorden voor al die nieuwe gevoelens van geluk en angst. Hoewel, natuurlijk zijn er woorden voor, als je maar lang genoeg zoekt. En als de juiste woorden niet bestaan? Dan kun je ze alsnog verzinnen.

Kijk bijvoorbeeld naar het prachtige werk van grafisch ontwerper John Koenig. Hij verzint al jaren nieuwe woorden voor emoties die je wel kunt voelen, maar nog niet kunt benoemen. Bijvoorbeeld het woord ‘rubatosis’: het verontrustende ervaren van je eigen hartslag. Of het woord ‘opia’ dat staat voor: het indringende zowel als kwetsbare gevoel dat je overkomt als je iemand recht in de ogen kijkt. Of: ‘Mauerbauertraurigkeit’: de onverklaarbare drang om mensen van je af te duwen, zelfs mensen van wie je houdt.

Koenig’s vocubaulaire is een prachtige woordenschat. Het is een ode aan de ingewikkeldheid van de menselijke geest. En tegelijk aan de rijkdom van letters. Letters kunnen gevoelens uit je hersenpan bevrijden. Plaatjes kunnen dat ook, maar ze zijn vaak zo primitief.

Sinds woensdag is de vind-ik-leuk-knop op Facebook uitgebreid met vijf nieuwe emotieplaatjes. Dat is winst, zou je zeggen, want tot voor kort kon je alleen aanklikken dat je iets leuk vond. Vanaf het begin was er kritiek op die dictatuur van het duimpje. Want, mompelde men, in het leven is niet alles leuk. Facebook wilde jarenlang niks aan die leukigheid veranderen. Logisch ook, Facebook is in de kern een advertentiepodium en adverteren is nu eenmaal een optimistisch gebeuren.

Nu is dat duimpje dus iets genuanceerder. Je kunt nu laten blijken dat je iets ‘geweldig’ vindt, of ‘grappig’ of dat je ‘verbluft’ bent of ‘verdrietig’ of ‘boos’. Reageren is nu expressiever geworden, zegt Facebook.

Maar het is niet dat Facebook nu eindelijk toegeeft aan de oneindige complexiteit van de menselijke ziel. Sterker, het nuanceduimpje is in zekere zin een verarming van de communicatie. Dat behoeft wat uitleg.

Voorheen, als je iets niet leuk vond, en toch op het bericht wilde reageren, dan kon je bijvoorbeeld een reactie schrijven. Met letters. Maar de meeste Facebook-gebruikers bezoeken het platform inmiddels vanaf hun mobiel. En typen op je mobiel is gedoe. Een knopje of plaatje dat je even aanklikt is handiger. Daarom komt Facebook met plaatjes. Zodat mensen blijven reageren.

Ook handig voor Facebook: al die getypte reacties lezen, dat is geen doen, zelfs niet voor een slimme computer. Daarentegen, tellen hoe vaak iemand op de knop ik-ben-boos klikt, of ik-lach-me-in-een-deuk, is zo gepiept. Tellen, daar is het Facebook om te doen. Het is hun manier om in je hoofd te komen en je jurkjes en schoenen te verkopen. De computer kan nu je emoties turven. Dankzij plaatjes die woorden vervangen.

Dat is een grote stap voor de mensheid, achteruit. Zie de historie van het geschreven woord. Het schrift werd duizenden jaren geleden uitgevonden, ergens in het huidige Irak. Allereerst om veetransporten bij te houden, kamelen tellen. Een plaatje van zeg één kameel in klei gekrast betekende: één kameel. Later ging dat plaatje een eigen leven leiden. Al snel kwam er poëzie van.

Facebook doet het andersom. We hadden tienduizenden woorden, en die reduceren we voor het gemak tot vijf plaatjes. Met als doel: je emoties tellen, als kamelen in een veetransport. Dat past bij het telraamdenken van tegenwoordig: alles moet telbaar zijn, anders telt het niet. Zelfs gevoelens. Als je als moderne mens wilt weten hoe je je voelt, kijk je naar je statistieken.

Sommigen zullen zeggen dat emoticons heel diepzinnig zijn, omdat ze een soort lichaamstaal introduceren. Zegt een plaatje niet meer dan duizend woorden? Maar vaak heb je ergens geen goed plaatje voor. Zelfs niet op WhatsApp, bijvoorbeeld, waar je toch uit duizenden plaatjes kunt kiezen.

Dan zijn die vijf grimassen op Facebook helemaal een verarming. Alsof je Homerus moet vertalen met alleen een stickervel. Dat we er blij mee zijn, komt omdat we het tien jaar moesten doen met alleen een duimpje.

Er is niet eens een plaatje voor angst, schaamte, schuld, opluchting of jaloezie. Om te zwijgen van ‘rubatosis’ en ‘Mauerbauertraurigkeit’. Facebook wil het expres niet te ingewikkeld maken. Dan zijn je emoties niet meer te tellen. Het is babycommunicatie.

Simpel is niet per se slecht. Mijn zoontje bijvoorbeeld heeft op dit moment maar één expressiemiddel: huilen. Hij heeft alleen een vind-ik-niet-leuk knopje. Dat hij aanklikt als hij het koud heeft of juist warm. Als hij wil eten of juist eten kwijt wil. Simplistisch als Facebook. Ik vind het prachtig zo, daar niet van, ik heb er zelfs geen woorden voor. Maar de bedoeling is dat hij ingewikkelder wordt, veel ingewikkelder.

    • Arjen van Veelen