De gasmarkt verandert maar héél langzaam

Nederland produceert en verbruikt minder gas. Maar daarmee hoeft het gasgebouw niet op de helling, zegt de directeur van GasTerra. „Gas blijft de komende 20, 30, 40 jaar een enorme rol spelen.”

Lankorst: „Dankzij alle verbindingen met het buitenland is er hier nu geen gastekort.” Foto Kees van de Veen

Hoe lang blijft het beroemde Nederlandse gasgebouw nog overeind staan? Brengt de gasrotonde zijn geld op? Heeft Nederland eigenlijk nog wel een gastoekomst nu het verbranden van fossiele brandstoffen als grootste boosdoener worden gezien voor de opwarming van de aarde?

Gertjan Lankhorst, topman van GasTerra, ziet nog geen reden om het gasgebouw, dat in 1963 werd gebouwd om de Nederlandse staat zoveel mogelijk geld te laten verdienen aan het Groningen gas, nu al te gaan slopen. Het gesprek vindt plaats op het hoofdkantoor van GasTerra in Groningen, de handelstak die in 2006 werd afgesplitst van Gasunie, de beheerder van de infrastructuur.

Aanleiding zijn de jaarcijfers over 2015, die opnieuw een omzetdaling laten zien. Maar dat is volgens Lankhorst geen argument om het einde van het gasgebouw uit te roepen: „Er zit 600 miljard kubieke meter gas in de grond, dat is omgerekend naar de huidige gasprijs zo’n 100 miljard euro. De logica die destijds gekozen is, geldt nog steeds.”

Financieel is dat misschien het geval, maatschappelijk wordt er steeds harder tegen het gebouw aangetrapt. Minister Kamp (Economische Zaken, VVD) heeft de Tweede Kamer beloofd om met Shell en ExxonMobil te gaan praten over een nieuwe opzet. De wandelgangen van het gasgebouw zijn onvoldoende transparant, dat moet anders, vindt ook Lankhorst.

Shell en ExxonMobil vormen samen de NAM, die het Groningen gas uit de grond haalt. Zij vormen het private deel van het gasgebouw. De Onderzoeksraad voor de Veiligheid stelde vorig jaar vast dat de beide oliemaatschappijen daarbij onvoldoende oog hebben gehad voor de veiligheidsrisico’s, terwijl de bodem steeds harder ging schudden.

De gaswinning is op last van de minister sinds 2013 bijna gehalveerd, maar de grond schudt nog steeds. Dit jaar zijn er al 13 aardbevingen geregistreerd rond het Groningen veld.

GasTerra – een staatsdeelneming waarin Shell en ExxonMobil elk 25 procent hebben – is de instantie die het Nederlandse gas verkoopt. Het is de handelskamer binnen het gasgebouw, en een cruciale schakel voor het binnenhalen van de aardgasbaten. Die komen uit de belastingen en heffingen op het gas dat GasTerra namens de oliemaatschappijen verkoopt. In het topjaar 2013 droeg de verkoop van het gas 15,4 miljard euro bij aan de schatkist. Voor dit jaar rekent de overheid op slechts 3,75 miljard euro.

Echt lekker gaat het dus niet met het gasgebouw, geeft de 58-jarige Lankhorst onmiddellijk toe. Onzekerheid is volgens hem op dit moment het grootste probleem voor zijn onderneming. De minister staat onder druk om de productie nog verder terug te schroeven. Pas in de loop van de zomer wordt bekend hoeveel gas er vanaf oktober uit het Groningse veld gehaald mag worden. „Als een bedrijf voor volgend jaar gas wil inkopen, weten wij niet wat we kunnen bieden.”

Maar dat is nog geen reden om het hele gasgebouw op de schop te nemen?

„Als het gaat om de handel in gas, zie ik niet veel noodzaak om dat op een andere leest te gaan schoeien. Er is al heel lang nagedacht over een toekomst met minder gas uit Groningen. Daar is een aantal jaren geleden het concept van de gasrotonde voor bedacht. Daar is heel veel kritiek op, maar mede dankzij die rotonde – met allerlei verbindingen met het buitenland – is er nu ondanks de gereduceerde productie uit Groningen, toch geen tekort in ons land.”

Zouden we onvoldoende gas in Nederland hebben als we die rotonde niet hadden?

„Nu draait u het om. Ik zeg dat we ons dankzij die rotonde geen zorgen hoeven te maken.”

Er is, zoals u zelf al zei, ook veel kritiek op die gasrotonde. Volgens een rapport van de Rekenkamer uit 2012 is er veel te veel geld aan uitgegeven.

„Er was kritiek op een aankoop die Gasunie heeft gedaan in een Duits gasnet. Daar is, voor zover ik kan nagaan, inderdaad te veel voor betaald. Maar dat betekent niet dat de hele strategie verkeerd is geweest. Die is erop gericht om de infrastructuur van Nederland vanuit alle richtingen toegankelijker te maken voor gas uit Noordwest-Europa. Dat is gelukt door participatie van Gasunie in het oosten, door de aanleg van een terminal voor vloeibaar gas (LNG) in Rotterdam en door een pijpleiding te leggen naar het Verenigd Koninkrijk.

„Dat zorgt er met elkaar voor dat we hier nu een goede concurrerende gasmarkt hebben met voldoende aanbieders en voldoende vragers. Bovendien is onze handelsplaats, de gasbeurs TTF, leidend voor de gasprijs in Europa. Als Italianen en Zwitsers met elkaar gas verhandelen, doen ze dat op basis van de TTF. Wat Henry Hub in de Verenigde Staten is, is de TTF nu in Europa.”

Maar de kritiek is dat we te veel hebben aangelegd. De gasprijs daalt, en het gasgebruik ook. Hebben we niet te hoog gemikt, bijvoorbeeld met LNG?

„Er is inderdaad tot nog toe weinig LNG naar Nederland gekomen. De Gate terminal in Rotterdam is maar voor 15 procent bezet. Maar dat zal veranderen. Het aanbod van LNG zal de komende vijf jaar verdubbelen omdat er veel projecten rondkomen in Australië, Qatar en Zuidoost-Azië. Woensdag is onder veel feestgedruis de eerste lading LNG uit de Verenigde Staten vertrokken, de eerste export ooit van Amerikaans gas.

„Naarmate het aanbod toeneemt, zie je de prijs van LNG omlaag gaan. Die kan nu al bijna concurreren met pijpleidinggas in Europa. Bovendien zijn er natuurlijk veel zorgen over wat Rusland doet. Door nieuwe LNG-terminals aan te leggen betalen we een verzekeringspremie die zich op een goede dag gaat uitbetalen.”

Een verzekeringspremie?

„Neem Litouwen. Daar is net een LNG-terminal gebouwd in de havenstad Klaipeda, maar die hebben ze nauwelijks nodig omdat de prijs van het Russische gas, na forse onderhandelingen, omlaag is gegaan. Het wegnemen van een dominante positie van een partij is de beste manier om je te beschermen tegen hoge prijzen.”

Maar misschien willen we straks helemaal geen gas meer?

„In Europa is dat inderdaad de ambitie, maar wereldwijd zie je een enorme toename. In China...”

Wat is de zin van een Nederlandse gasrotonde als de vraag in China groeit?

„Eh, dat zijn grote vragen... In deze tijd van klimaatdiscussie is een tendens naar duurzaam, weg van fossiel. Dat is op zich prima. Maar de realiteit is dat we in Nederland nu maar 5 procent duurzame energie hebben, en dus 95 procent niet-duurzaam. In alle Europese prognoses van vraag en aanbod zie je dat gas nog de komende 20, 30, 40 jaar een enorme rol blijft spelen. We zijn niet zomaar ineens van het gas af door zonnepanelen op ons dak te leggen.”

Dus hoewel in Nederland gascentrales uitstaan omdat ze niet kunnen concurreren en er woonwijken worden gebouwd waar alles elektrisch is en geen gasleidingen meer worden aangelegd, verandert de markt niet wezenlijk?

„Die verandert wel wezenlijk, maar het gaat alleen heel langzaam. We hebben in Nederland en Europa nog heel veel gas nodig, en dat zeg ik niet omdat ik het zo graag wil verkopen, maar omdat dat de realiteit is.”

Zit u te wachten op Nordstream II, de tweede pijpleiding die onder andere Shell en Gazprom door de Oostzee naar Duitsland willen aanleggen?

„Alle infrastructuur die wordt aangelegd om gas naar Europa te brengen, is welkom. Of dat nou Nordstream is, Turk- stream of LNG.”

Dus gaan we ons meer verbinden aan Moskou?

„We moeten zorgen dat we alternatieven hebben. Russisch gas moet een onderdeel zijn van de totale Europese gasmix. De beste manier om iemand economische macht te ontnemen, is door voor een alternatief te zorgen. Dat zijn we exact aan het doen met al die LNG-terminals en al die investeringen in landen die gas kunnen exporteren. Het zal niet zo worden dat het Russische gas fysiek vervangen wordt door het Amerikaanse LNG. Maar alleen al het feit dat je alternatieven hebt als iemand in Moskou op het idee zou komen om Europa onder druk te zetten door de gaskraan dicht te schroeven, maakt dat die dat niet gaat doen.

„De Europese marktwerking begint echt een succes te worden. Het Russische gas dat straks in Duitsland aan land komt, wordt ook gebaseerd op de TTF-prijs, daar kan Gazprom geen hogere prijs voor vragen. En als we de Europese verbindingen op orde krijgen, dan kan het gas straks ook terugstromen naar Slowakije en Polen. Dat helpt alleen maar.”

Laat duizend bloemen bloeien?

„Precies”

U zit regelmatig met de Russen aan tafel om te onderhandelen. Hoe is de sfeer?

„Het is een gewoon zakelijke contact tussen twee partijen, met dezelfde spelregels. Wij hebben een contract met Gazprom voor jaarlijks 4 miljard kubieke meter gas, dat is 5 procent van onze portefeuille. Voor Gazprom, met een portefeuille van 600 miljard kubieke meter, is dat nog geen procent. Dit is ook niet het contract waarop geopolitieke ruzies worden uitgevochten.”

Worden er nog grapjes gemaakt?

„Aan elke onderhandelingstafel worden grapjes gemaakt”.