Boris Nemtsov was de eerste ‘volksvijand’ die dood moest

Precies een jaar na de moord op Nemtsov is het politieke klimaat grimmiger dan ooit. De Tsjetsjeense leider Kadyrov bedreigt alles en iedereen.

Na de moord op Nemtsov gingen Moskovieten op 1 maart 2015 de straat op uit protest tegen deze politieke liquidatie. Foto Aleksandr Oetkin / AFP

Volgens de Russische krant Novaja Gazeta was de moord al een half jaar van tevoren besteld – via een typisch Tsjetsjeense aanbestedingsprocedure. De Tsjetsjeense leider Ramzan Kadyrov heeft permanent mensen in de Russische hoofdstad. Officieel moeten de mannen vips beschermen. Volgens de Novaja Gazeta hebben deze paramilitairen ook nog een andere taak: het uit de weg ruimen van tegenstanders.

Al in augustus 2014 circuleerde onder de Tsjetsjeense strijders een dodenlijst. De belangrijkste naam in de Tsjetsjeense ‘tender’ was die van een voormalig vicepremier van Rusland, oppositieleider Boris Nemtsov. De groepering die hem als eerste te grazen zou nemen, kon uitzien naar een beloning van vijftien miljoen roebel (182.000 euro), aldus Novaja Gazeta.

Precies een jaar geleden, op de late avond van 27 februari, liep Nemtsov in het gezelschap van zijn jonge maîtresse van het Rode Plein naar zijn appartement, aan de andere kant van de rivier de Moskva. Toen het stel de grote Zamoskvortesjki-brug opliep, werd Nemtsov van achteren onder vuur genomen. De oppositieleider werd vijf keer in de rug getroffen. Alle schoten waren raak.

De moord schokte Rusland. Boris Nemtsov mocht dan al jaren geen prominente post hebben bekleed, als een politicus van de statuur van Nemtsov midden in het centrum van Moskou kon worden neergeknald, dan was niemand veilig. Een week na de moord verdween president Poetin tien dagen uit de publiciteit, om nog altijd onopgehelderde redenen. Gezondheidsproblemen? Of een machtsstrijd achter de schermen?

De daders werden verrassend snel gepakt. Al op 2 maart rapporteerde Aleksandr Bortnikov, het hoofd van de geheime dienst FSB, aan Poetin. Drie dagen later werden vijf Tsjetsjeense verdachten aangehouden. Een zesde verdachte blies zich tijdens de arrestatie op met een handgranaat. De helft van de verdachten was afkomstig uit het Tsjetsjeense veiligheidsapparaat. Hoofdverdachte Zaoer Dadajev – volgens Justitie de schutter – en de bij de arrestatie omgekomen Beslan Sjavanov dienden in het bataljon Sever (Noord), een paramilitaire elite-eenheid die direct onder Kadyrov valt.

De zaak tegen de vijf lijkt hard genoeg. Verschillende verdachten, waaronder Dadajev, hebben aanvankelijk bekend, een bekentenis die ze later weer introkken. Er is bovendien veel technisch bewijs: genetisch materiaal in de vluchtauto, simkaarten die bij huiszoeking werden gevonden. „Ik ben ervan overtuigd dat de meeste verdachten betrokken waren bij de moord”, vertelt advocaat Vadim Prochorov, een goede vriend van Nemtsov die nu de nabestaanden bijstaat. „Als het gaat om de uitvoerders – ik onderstreep het woord uitvoerders – is de zaak opgehelderd.”

Maar wie bestelde de moord op Nemtsov? Het onderzoek van de Russische justitie heeft niet veel klaarheid gebracht in die vraag. Volgens de aanklager moet het motief voor de moord worden gezocht in uitspraken van Nemtsov na de aanslag op Charlie Hebdo, het Franse tijdschrift dat de profeet Mohammed zou hebben beledigd. Maar Vadim Prochorov gelooft niet in een religieuze achtergrond. „De opdracht was om Nemtsov van het politieke toneel te laten verdwijnen”, zegt de advocaat. „De belangrijkste vraag is daarom: waar zijn de organisatoren?”

Een van die organisatoren is mogelijk Roeslan Geremejev, de plaatsvervangend commandant van het Tsjetsjeense bataljon Sever. Zijn auto – een zwarte Mercedes met kenteken 007 – werd door de daders in Moskou gebruikt. ‘Schutter’ Zaoer Dadajev heeft verklaard dat hij in Moskou opdrachten kreeg van de chauffeur van Geremejev.

„Geremejev zit in de top-100 van de kring rond Kadyrov”, zegt Vadim Prochorov. Een familielid van Geremejev, Adam Delimchanov, wordt zelfs gezien als de tweede man na de Tsjetsjeense leider zelf.

Na de moord op Nemtsov maakte Kadyrov openlijk ruzie met de Russische veiligheidsdiensten. Dat het eigengereide gedrag van de Tsjetsjeen de FSB al langer een doorn in het oog is, is een publiek geheim. Maar in april riep Kadyrov zijn troepen op „het vuur te openen” op elke andere eenheid die zich zonder zijn toestemming op Tsjetsjeens grondgebied begeeft. Deze uitspraken van Kadyrov waren ongehoord – Tsjetsjenië is geen onafhankelijk land, maar nog altijd een Russische deelrepubliek.

Bekogeld met een taart

Prochorov brengt Kadyrovs uitspraken in verband met Geremejev. De advocaat zegt over „eigen informatie” te beschikken dat de Russische justitie vorig jaar van plan was om Geremejev en zijn chauffeur als verdachten aan te merken. Dat ging niet door. „Het resultaat kunnen we zien”, zegt de advocaat. „Kadyrov bedreigt openlijk de Russische oppositie.”

Een jaar na de moord op Nemtsov is het politieke klimaat grimmig als nooit tevoren. Kadyrov noemde de oppositie „vijanden van het volk”, en plaatste een filmpje online waarom oppositieleider Michail Kasjanov te zien is door het vizier van een sluipschuttersgeweer. Snel daarna gooiden twee mannen met een Tsjetsjeens uiterlijk een taart in zijn gezicht. Ook oppositieleider Navalny werd deze week met taart bekogeld. De presentatie van een kritisch rapport van de oppositie over Kadyrov werd verstoord door bommeldingen.

Eind januari hield Adam Delimchanov een toespraak. Iedereen die Kadyrov of Poetin bekritiseert, zo zei Tsjetsjenië’s tweede man, handelt in strijd met de wet. Zo ziet het Kadyrov-regime zichzelf, zegt advocaat Prochorov. „Als Russische gendarmes, in dienst van Poetin.”