Zwitsers tobben met hun referendum

Moeten criminele buitenlanders het land uit? De Zwitsers spraken zich er eerder over uit. Zondag moeten ze weer.

Woordenstrijd op het station van Zürich. Affiche van de extreem-rechtse SVP (onder) en een tegengeluid.
Woordenstrijd op het station van Zürich. Affiche van de extreem-rechtse SVP (onder) en een tegengeluid. Foto Arnd Wiegmann/Reuters

Net nu Nederlanders, Britten en Hongaren het referendum als politiek machtsmiddel ontdekken, rijst er twijfel in een land dat er al sinds 1891 ervaring mee heeft: Zwitserland. De aanleiding is… een referendum, komende zondag.

Viermaal per jaar mogen de Zwitsers zich uitspreken over een aantal vragen. Een van de vragen van komend weekend – ‘Mag een criminele buitenlander automatisch het land worden uitgezet?’ – leidt tot verhitte debatten. De regering is zo bezorgd over de gevolgen dat ze een ‘denkgroep’ heeft opgezet, die zich buigt over de vraag of het referendum in Zwitserland moet worden ingedamd.

Over de betreffende vraag is namelijk al een keer een referendum gehouden, in 2010. Dat werd toen goedgekeurd met 52,3 procent van de stemmen. Zoals gebruikelijk probeerde het parlement dit ‘ja’ op een simpele vraag vervolgens in een wet te gieten. Dat bleek lastig.

Mensenrechten

Zwitserland heeft internationale verdragen getekend die mensenrechten garanderen. En in de grondwet staat dat het laatste woord aan de rechter moet zijn, die individuele gevallen toetst. De parlementariërs wilden evenmin dat Zwitserland – waar 25 procent van de inwoners buitenlander is (van wie 80 procent EU-burgers) – mensen zou uitzetten vanwege een paar parkeerbonnen. Dus beperkten ze de reikwijdte van het wetsontwerp. Een ruime meerderheid van parlementariërs stemde voor.

De extreem-rechtse SVP – al sinds de jaren negentig ’s lands grootste politieke partij, en een van de regeringspartijen – werd daar zo boos over dat ze besloot de vereiste 100.000 handtekeningen op te halen voor een tweede referendum.

Volgens peilingen gaat het er, zoals meestal bij immigratiereferenda, om spannen. Als dit initiatief het haalt, wordt elke buitenlander met een miniem strafblad – dat heb je al als je een paar kilometer te hard rijdt en wordt geflitst – automatisch uitgezet.

„Als het volk een rigoureus deportatiebeleid wil, moet het parlement dat uitvoeren”, vindt SVP-parlementariër Adrian Amstutz, een van de initiatiefnemers. „Waarom hebben we anders referenda? Dat is democratie.”

Maar bedrijfsleven, overheid en een groeiende groep burgers maken zich zorgen. Dat Zwitserland zo’n welvarend land is, komt doordat het politiek en economisch stabiel is. Als een eenvoudige meerderheid zonder enig filter weldoordacht beleid kan doorkruisen, schreef columnist Michael Hermann in de krant Tages-Anzeiger, „spreken we van volksabsolutisme”. Volgens het cliché is Zwitserland het meest democratische land ter wereld, maar bij een gemiddeld referendum komt minder dan 50 procent van de kiesgerechtigden opdagen. Dat zou betekenen dat een kleine groep burgers niet alleen minderheden kan overrulen, maar ook regering en parlement.

Dit gebeurde in 2014 ook, toen de SVP per referendum immigratiequota afdwong. Het zette alle 120 bilaterale verdragen van Bern met de EU op losse schroeven waarmee Zwitserland kan meedoen op de Europese interne markt. Maar die markt vereist wel vrij personenverkeer. Al twee jaar zit de zaak muurvast. Bern kan geen concessies doen, omdat de SVP dat belet. Maar Brussel evenmin, omdat de Britten en anderen dan zeggen: ‘Wij willen ook een immigratiedeal!’