Grensbewaking drijft Europa uiteen

Oostenrijk en de Balkanlanden gaan migranten weren. Ze schuiven het probleem naar Griekenland.

De Grieks-Macedonische grens aan de Macedonische kant. 5.000 migranten, vooral Afghanen, zijn niet doorgelaten en gestrand in Griekenland. Foto Robert Atanasovski / AFP

Griekenland heeft donderdag zijn ambassadeur teruggeroepen uit Oostenrijk voor overleg, te midden van snel oplopende spanningen over de vluchtelingencrisis in Europa. Daarmee is een nieuw dieptepunt bereikt in de crisis, die de Europese Unie tot op het bot dreigt te verdelen.

De zware diplomatieke stap van Griekenland volgt op het woensdag gehouden overleg tussen Oostenrijk en verschillende Balkan-landen. Athene ziet dit als „onvriendelijke daad” en beschuldigt Wenen van een „negentiende-eeuwse opstelling”, temeer daar Griekenland, dat in het middelpunt van de crisis staat, niet was uitgenodigd voor de minitop.

Oostenrijk besloot vorige week onverwachts om een migratieplafond in te stellen: het wil niet meer dan 80 asielverzoeken per dag in behandeling nemen en maximaal 3.200 vluchtelingen per dag de grens laten passeren. Samen met de door Servië en Macedonië genomen maatregelen dreigen hierdoor opstoppingen te ontstaan.

„Griekenland zal niet accepteren dat het wordt veranderd in het Libanon van Europa, een warenhuis van zielen, zelfs als hiervoor op grote schaal EU-financiering beschikbaar wordt gesteld”, zei de Griekse minister Ioannis Mouzalas donderdag in Brussel, op weg naar een vergadering van EU-ministers van Justitie en Binnenlandse Zaken.

De bedoeling van die vergadering was juist om verdere verdeeldheid te voorkomen. Staatssecretaris Klaas Dijkhoff, die de bijeenkomst voorzat, zei er begrip te hebben dat landen op de ‘migratieroute’ maatregelen nemen, maar pleitte ook voor overleg tussen álle 28 EU-landen. „We moeten voorkomen dat Schengen ontrafelt doordat ieder voor zich maatregelen begint te nemen”, zei hij. Nederland is op dit moment roulerend EU-voorzitter.

Dat het een moeilijke vergadering zou worden, was meteen duidelijk. „De vooruitzichten zijn somber”, zei de Luxemburgse minister Jean Asselborn vooraf. „We hebben geen beleid meer en stevenen af op anarchie. Onze geloofwaardigheid staat ter discussie, en dat is heel slecht voor Schengen en voor de Europese Unie.” Na afloop vertelde de Slowaakse minister Robert Kalinak dat het er stevig aan toe was gegaan. „Het is niet gebruikelijk dat ministers elkaars toespraken onderbreken. Ik kom hier al acht jaar en ik kan me zoiets niet herinneren. De situatie begint echt heel emotioneel te worden.”

Eurocommissaris Dimitris Avramopoulos (Migratie) hield na de bijeenkomst een donderpreek. „Tegen iedereen die zegt dat nationale maatregelen nodig zijn, omdat het Europese beleid niet werkt, zeg ik: het zijn juist nationale acties die een Europese benadering in de weg zitten.”

De Europese Commissie werd vorige week niet vooraf geïnformeerd door Oostenrijk en was woensdag ook niet uitgenodigd in Wenen. Volgens Avramopoulos is het risico van „een grote humanitaire ramp heel reëel en heel nabij” als vluchtelingen onder barre weersomstandigheden vast komen te zitten aan grenzen.

Maar ook Griekenland en Turkije, die het illegale bootverkeer op de Egeïsche niet onder controle krijgen, werden niet gespaard door Avramopoulos. Hij waarschuwde dat er „in de volgende tien dagen” concrete resultaten nodig zijn. Anders is er een risico dat Schengen „compleet ineenstort”. Hij verwacht veel van een op handen zijnde NAVO-operatie die Griekse en Turkse kustwachters moet gaan ondersteunen.

Behalve Griekenland was ook Frankrijk boos, en wel op België. De Belgen vrezen voor een plotselinge vluchtelingenstroom vanuit Calais, waar een vluchtelingenkamp mogelijk ontruimd wordt, en zetten woensdag 290 extra agenten aan de grens. België is daarmee het zevende land dat tijdelijk afwijkt van de Schengen-regels. De Franse minister Bernard Cazeneuve noemde dat in Brussel „vreemd”. Volgens hem zijn er juist zoveel vluchtelingen in Calais, omdat die eerder door België (en Duitsland) zijn doorgelaten.

Het vele vingerwijzen over en weer belooft weinig goeds voor een speciale migratietop, op maandag 7 maart. In aanwezigheid van de Turkse premier Ahmet Davutoglu willen EU-leiders dan een doorbraak forceren. De Griekse premier Alexis Tsipras zei woensdag in het Griekse parlement dat hij elk besluit van de top zal blokkeren als zijn land verder wordt geïsoleerd en solidariteit uitblijft. De top wordt gezien als de laatste kans om de Europese vrijreizenzone Schengen overeind te houden. Een eerder overleg met Davutoglu werd vorige week afgeblazen na een grote aanslag op Turkse soldaten in Ankara.

De ministers hakten donderdag ook een knoop door: ze gingen akkoord met een voorstel van de Europese Commissie om ook EU-burgers die de EU binnenkomen of verlaten systematisch te controleren en door Europese databases te halen. Nu gebeurt dat alleen met niet-EU-burgers. De verscherping volgt op de aanslagen in Parijs, toen bleek dat terroristen van Europese komaf relatief makkelijk in en uit de EU konden glippen. Over het voorstel moet onderhandeld worden met het Europees Parlement.