Keurigheid in tijden van onfatsoen

Behalve in Syrië en in Irak wordt IS nu ook in Libië gebombardeerd. Volgens Bram Vermeulen creëren die bommen dezelfde illusie als apartheid.

In het fotoboek ‘In Boksburg’ van de Zuid-Afrikaanse fotograaf David Goldblatt staat een zwart-witbeeld dat ik koester. Op die foto prijkt een vrouw die lijkt op Mary Poppins, liedjes zingend voor drie glunderende padvinderskinderen, op een keurig gemaaid gazon. De foto stamt uit begin jaren tachtig, de donkerste dagen van de blanke onderdrukking van de zwarte bevolking.

De vraag die Goldblatt stelde: ‘Hoe bestaat het dat zulke keurige, fatsoenlijke mensen stemmen op een regering die zo kwaadaardig en onfatsoenlijk is?’ Om het kwaad te verbeelden, koos hij niet voor het beeld van vernietiging door het apartheidsleger, maar voor dat van de orde die deze overmacht in stand hield.

Ik dacht aan die foto toen al even keurig geklede Tweede Kamerleden onlangs de uitbreiding verdedigden van de bombardementen op IS. Sinds afgelopen vrijdag vallen (opnieuw) bommen op Libië. De F16’s hoeven niet per se uit Nederland te komen, klonk het, want onze luchtmacht heeft het al druk genoeg.

„De vliegers moeten op adem komen”, zei VVD’er Han ten Broeke tegen Nieuwsuur. Dezelfde Kamerleden stemden er eerder mee in dat Nederland zich voegt bij de meer dan dertig landen die Syrië en Irak nu bombarderen om IS te vernietigen. Na een keurig, democratisch debat.

David Goldblatt had wel raad geweten met die keurigheid. De bommen en hun burgerslachtoffers had hij minder interessant gevonden. Misschien had hij het Correspondents Dinner vastgelegd, waarin onze minister-president grapte en grolde met de parlementaire pers. Iedereen in smoking, keurig gekleed.

Het was de week waarin Mark Rutte verklaarde dat opname van 58.000 vluchtelingen een te grote last is. De week waarin hij zijn Turkse collega vroeg die vluchtelingen te stoppen, maar met geen woord repte over mensenrechtenschendingen in dat land, of de tactiek van de verschroeide aarde die het Turkse leger toepast op Koerdische steden. Het was de week waarin de NAVO aankondigde oorlogsfregatten te sturen om vluchtelingen terug te duwen naar dat Turkije. Een overduidelijke schending van internationaal recht, stelde hoogleraar migratierecht Thomas Spijkerboer vast. Zo ver is het dus gekomen: migratie wordt als oorlogshandeling gezien. In die oorlog wordt de rechtsstaat beleefd terzijde geschoven.

Sinds persfotograaf James Foley werd onthoofd door IS, is het voor journalisten onmogelijk te achterhalen wat onze bommen aanrichten, in Syrië, Irak, of Libië. Ik kreeg een vermoeden toen ik de eerste weken van dit jaar doorbracht in de woestijn op de grens van Niger en Libië. Sinds de val van Gaddafi in 2011, mede dankzij de Nederlandse luchtmacht, maken mensensmokkelaars in dit gebied overuren. Gaddafi’s dictatuur hield de grenzen gesloten, nu regeert chaos. Smokkelaars rijden er in gloednieuwe terreinwagens.

Westerse militaire overmacht heeft postgevat in Niger. Onze grenzen zakken almaar zuidelijker. Amerikanen en Fransen houden met drones de grenzen in de gaten, maar staan machteloos tegenover de 120.000 migranten die afgelopen jaar vanuit Niger naar Europa reisden. Niger is tot ‘zone rouge’ verklaard, westerse toeristen wordt aangeraden weg te blijven. Voormalige gidsen rijden nu migranten naar Libië. Het vooruitzicht van meer westerse bommen zal een nieuwe impuls geven aan een toch al bloeiende smokkelindustrie. Volgens de militaire inlichtingendienst van Niger verplaatsen de militanten van IS zich nu naar het zuiden van Libië, richting de grens met Niger, uit angst voor Westerse bommen. De hele Sahel dreigt te worden meegesleurd in die ontwrichting. „Ze bombarderen Syrië, ze bombarderen Libië, ze bombarderen Irak”, vertelde een van de smokkelaars. „Al die problemen die leiden tot vluchtelingen zijn door het westen zelf gefabriceerd.”

In 2007 probeerde hij via de fatsoenlijke weg naar Europa te reizen en vroeg een visum aan bij de Nederlandse ambassade in Tripoli. Dat werd afgewezen. „Maar jij kunt zonder problemen naar mijn land reizen”, zei hij met priemende vinger in mijn richting. In zijn ogen verdeelt de wet de reizigers van deze wereld in beweging, tussen rijken en armen. Die keurige wet is niet voor hem gemaakt, noch voor de reizigers die hij wekelijks naar Libië rijdt. Dat is de wet die met oorlogsfregatten en luchtbombardementen wordt gehandhaafd.

Het Boksburg dat Goldblatt fotografeerde bestaat niet meer. De keurige blanke wijken konden zich niet onttrekken aan de gevolgen van het onfatsoen van het regime. Het is een illusie te denken dat een militaire overmacht die werelden kan scheiden, leert het werk van Goldblatt. Niet in Zuid-Afrika en niet aan weerszijden van de Middellandse Zee. Die apartheid is gevallen.