Racisme in de opera

Merlijn Kerkhof schrijft iedere woensdag over de schoonheid van klassieke muziek.

Ook in de Verenigde Staten barstte vorig jaar een soort zwartepietendiscussie los. En wel rond een opera. De Metropolitan Opera in New York, een operahuis waar de hele klassiekemuziekwereld naar kijkt, voerde Verdi’s Otello uit. Maar met een nogal gevoelige aanpassing.

Wat was het geval: de hoofdpersoon in de opera van Giuseppe Verdi (1813-1901), Otello, is een Moor. Zwart. Hij is een generaal voor de Venetiaanse vloot, vijftiende eeuw. Hij heeft zich opgewerkt in een wereld waarin verder iedereen blank is. Meestal wordt de zanger die de titelrol zingt geschminkt. Maar dat kan niet meer in de Verenigde Staten, waar alles wat aan blackface herinnert moet worden uitgebannen, ook als het er niets mee te maken heeft. De New Yorkse Otello moest het stellen zonder schmink.

Het statement van de ‘Met’ bleef niet onopgemerkt. Daardoor wordt met spanning gekeken naar nieuwe ensceneringen van de opera. Hoe gaan andere operahuizen om met de Moor?

De grote vraag is hoe ver je kunt gaan met het aanpassen van zo’n kunstwerk. De mensen die voor een ongeschminkte Otello pleiten, kunnen als argument aanvoeren dat opera een levende kunstvorm is, waarin regisseurs zo vaak vrij omgaan met het toneelbeeld om het ‘te vertalen naar onze tijd’. Ze zouden ook mogen beweren dat je de schmink kunt weglaten omdat Otello’s huidskleur van minder belang is voor het verhaal. Otello gaat niet over racisme, maar over een man die zijn vrouw (Desdemona) doodt nadat een jaloerse ziel (Iago) hem ervan heeft overtuigd dat Otello’s vrouw ontrouw is. Als hij erachter komt dat ze onschuldig was, spoiler-alert, doodt hij ook zichzelf.

Kunnen ze niet gewoon een zwarte zanger zoeken als de kleur van dit personage (bepaald geen racistische karikatuur) heilig is? In de film Straight Outta Compton laat je Ice Cube toch ook niet door Brad Pitt spelen? Een blanke in de hoofdrol van 12 Years a Slave is ondenkbaar: totaal ongeloofwaardig. Maar opera is geen film. Otello is een van de lastigste tenor-rollen, waardoor de poule van zangers die de rol aankan beperkt is. Uiteindelijk gaat vocale kwaliteit boven uiterlijk.

Het belangrijkste argument van de tegenstanders van aanpassing, is dat de intenties van de componist worden genegeerd – en die van Shakespeare, op wiens verhaal de opera is gebaseerd. Geschiedvervalsing ligt op de loer. Wie oude kunst wil ontdoen van alle elementen die nu niet meer door de beugel kunnen, heeft vele gummen nodig, en is nooit klaar omdat de publieke opinie continu verandert. Wie kunst wil die niemand kwetst, kan het beter bij stillevens houden.

Bij de Vlaamse Opera kun je nu een Otello zien waar zo ongeveer iederéén zwart is gemaakt. Nog even en niemand weet meer dat Otello eigenlijk een psychologisch drama is in plaats van een onderdeeltje van het racismedebat.