Obama doet laatste poging om Guantánamo Bay te sluiten

Obama probeert op de valreep zijn belofte uit 2008 waar te maken: de gevangenis in Cuba sluiten. Zijn actie lijkt symbolisch.

Het is Barack Obama’s laatste kans. Tijdens zijn campagne en bij zijn aantreden, in 2008 en 2009, beloofde de president de terreurgevangenis op de Amerikaanse marinebasis Guantánamo Bay te sluiten.

Dinsdag, tien maanden voor zijn vertrek in januari 2017, stuurde Obama hiervoor opnieuw een plan naar het Congres. Volgens hem is het duidelijk dat het detentiecentrum de veiligheid van de VS ondermijnt, geeft het bestaan ervan terroristen een instrument voor rekrutering in handen en lopen de kosten ervan uit de hand. „Voortzetting van deze gevangenis is schadelijk voor onze eigen veiligheid en gaat tegen Amerikaanse waarden in”, zei hij in een korte toelichting.

Nog 91 mensen zitten opgesloten in het cellencomplex op de Amerikaanse militaire enclave in het zuidoosten van Cuba, de laatst overgeblevenen van de 780 die er sinds 2002 zijn vastgezet, vrijwel steeds op discutabele gronden. Obama’s plan, negen velletjes lang en opgesteld door het Pentagon, wil de vrijlating van 35 van de 91 deze zomer laten plaatsvinden. 57 landen hebben tot nu toe gevangenen uit Guantánamo opgenomen. (Nederland is pas bereid mensen op te nemen als de terreurgevangenis dicht gaat, bleek vorig jaar.)

Van de overigen zou opnieuw moeten worden vastgesteld of ze – in Guantánamo, in een derde land of in de VS – berecht zouden kunnen worden. Voor dat laatste zou dan wel een wetswijziging nodig zijn, want het Congres heeft bij wet vastgelegd dat de gevangenen geen voet op Amerikaanse bodem mogen zetten.

Supermax gevangenissen

Over de gevangenen van wie vaststaat dat ze te gevaarlijk zijn om vrij te laten, wil Obama in gesprek gaan met het Congres, zo kondigde hij aan. Ondanks de wet staat in het plan dat zij naar extreem beveiligde ‘supermax’ gevangenissen of militaire bases in de VS overgebracht zouden moeten worden. Al met al kan het gaan om dertig tot zestig man. „We houden al gevaarlijke terroristen gevangen”, zei Obama, „en dat gaat prima.”

De president benadrukte de kostenbesparing die sluiting van Guantánamo zou opleveren. Het Pentagon rekende opnieuw na wat de gevangenis kost: 445 miljoen dollar per jaar. Er is daarnaast 225 miljoen dollar nodig voor renovatie. De gevangenen overbrengen naar de VS zou daarentegen eenmalig tussen de drie- en vierhonderd miljoen dollar kosten, maar vervolgens jaarlijks tussen de 120 en 180 miljoen besparen.

Naarmate er minder gevangenen in Guantánamo Bay zitten, lopen de kosten per gevangene verder op. Die bedragen nu 4,9 miljoen dollar per jaar per gevangene. Obama noemde dit rationele argument in een poging de politieke beladenheid van het onderwerp te verminderen. Ook zei hij dat de Republikeinen George W. Bush, onder wie Guantánamo in 2002 in gebruik werd genomen, en John McCain, Obama’s tegenstrever bij de verkiezingen van 2008, de gevangenis ook wilden sluiten. „Maar daarna ging de politiek in de weg zitten.”

Inderdaad serveerden Republikeinen uit het Congres het plan dinsdag meteen af. Zelfs al voor het gepresenteerd was noemde senator en presidentskandidaat Marco Rubio het „gevaarlijk” en „rampzalig”. Republikeins koploper Donald Trump pochte gisteren dat hij Guantánamo Bay zou openhouden „en volladen met slechteriken”.

Maar ook John McCain – een voormalig krijgsgevangene in Vietnam, die nog steeds voor sluiting is – noemde het plan een „vaag menu vol opties”. McCain zette eerder zijn schouders onder een wet die Obama om een gedetailleerd plan vroeg voor sluiting, een actie die in sommige media geïnterpreteerd werd als een openingszet. Maar als er al een kier was, dan deed McCain de deur dinsdag toch weer dicht.

Ook al bezigde hij de standaardzin dat hij er naar uitzag met het Congres aan het plan te werken, Obama weet dat dit kansloos is. Maar in de laatste fase van zijn presidentschap wil de president graag zaken afhechten, al is het maar symbolisch. Op 21 maart reist hij naar Cuba. Niets zou in de ogen van Obama natuurlijk mooier zijn dan dat op die toch al historische reis, de bekroning van de door hem ingezette toenadering tussen Cuba en de VS, Guantánamo in de afbouwfase zou zitten. Maar de kans dat het Congres hem dit gunt, is nihil.

Te lang gewacht

Historici zullen niet kunnen concluderen dat Obama het niet geprobeerd heeft. Ze zullen waarschijnlijk wel constateren dat hij te lang gewacht heeft. Nadat hij in 2009 had geprobeerd gevangenen naar de VS over te brengen, wachtte hij tot 2013 met de presentatie van een nieuwe poging tot sluiting. Tegen die tijd was hij zijn meerderheid in het Huis kwijt. Nu heeft Obama ook in de Senaat geen meerderheid meer en is het bovendien een verkiezingsjaar. „Dit plan verdient een eerlijke beoordeling, zelfs in een verkiezingsjaar. Het gaat om het sluiten van een hoofdstuk in onze geschiedenis. Ik wil dit plan niet afschuiven op een andere president”, zei Obama desondanks.

Maar het kan niet anders of hij beseft dat dit onvermijdelijk is. Een president Sanders of Clinton zal dan proberen de gevangenis te sluiten. Een president Trump, Cruz of Rubio zal hem willen openhouden totdat de laatste gevangene er is gestorven.