Poetin zet Westen schaakmat in Syrië

Het Midden-Oosten is een kruitvat. De term ‘wereldoorlog’ klinkt weer. Als Europa niet investeert in veiligheid is het „een boom die bij de eerste storm omwaait”, waarschuwt Marcel Kurpershoek.

Illustratie Ruben L. Oppenheimer

De Russische premier Medvedev sprak deze maand op de München-conferentie over veiligheid dreigend over „een nieuwe Koude Oorlog” – uiteraard met de beschuldigende vinger naar het Westen. Maar de Koude Oorlog was op den duur vrij stabiel, met bevroren frontlijnen en ingebed in de akkoorden van de Helsinki Conferentie van 1975. De situatie nu is onvoorspelbaarder en daarom gevaarlijker. De termen ‘oorlog’ en zelfs ‘wereldoorlog’ duiken regelmatig op in de internationale pers.

De oplopende militaire spanning tussen Rusland en Turkije is het meest acuut. In Oekraïne kan Poetin de gaskraan van het vuur naar believen open- of dichtdraaien. In The Guardian schreef de vroegere Moskou-correspondent van Le Monde, Natalie Nougayrède, dat het tijd is „de puntjes te verbinden tussen het lot van Aleppo, de toekomst van Europa, en hoe Rusland daar dreigend bovenhangt”.

Poetin, de oud-KGB-officier in Oost-Duitsland, heeft nooit een geheim gemaakt van zijn ambitie om Rusland in zijn ‘oude glorie’ te herstellen. Het verlies van de Sovjet-Unie en de status van supermogendheid is hem en veel Russen een doorn in het oog. Economisch is Rusland getroffen door de val van de olieprijs. Dat maakt het voor Poetin aantrekkelijk om zijn militaire spierballen te laten rollen. Daarom heeft Nougayrède gelijk: Syrië is voor Poetin ook een testcase om te kijken hoe ver hij kan gaan. Parallellen die worden getrokken met het falen van de Volkerenbond in Ethiopië en het testen van Hitlers nieuwe arsenaal in de Spaanse burgeroorlog vanaf 1936 zijn niet helemaal uit de lucht gegrepen. En de leider van de Druzen in Libanon, Walid Jumblatt, wiens vader werd vermoord door de vader van Bashar Assad, vergeleek het tandeloze München-akkoord over een wapenstilstand in Syrië met de beruchte woorden van de Britse premier Chamberlain na zijn akkoord met Hitler in dezelfde stad: ‘Vrede in onze tijd’. Voor de duidelijkheid stond in de internetkrant www.all4syria.info de foto van de Amerikaanse minister Kerry naast die van Chamberlain.

Evenals zijn bondgenoot Iran heeft het Rusland van nu een openlijk beleden agenda van geostrategisch revanchisme. De vastbeslotenheid van Obama om geen grondtroepen in te zetten, en zijn meningsverschillen met traditionele bondgenoten als Turkije en Saoedi-Arabië, hebben deze Russisch-Iraanse agenda de wind in de zeilen gegeven. De afgelopen jaren, en zeker dit laatste jaar van Obama, geven hen ongekende mogelijkheden om de regionale veiligheidsstructuur naar hun hand te zetten. De voorspellingen dat Rusland zou vastlopen in een ‘nieuw Afghanistan’ zijn niet uitgekomen. Obama houdt vol dat Rusland zich in de nesten werkt en dat er geen toekomst voor Syrië is onder Assad. Maar de feiten hebben hem in het defensief gedrongen.

De oplopende militaire spanning tussen Rusland en Turkije is het meest acuut

Assad, Rusland, Iran en zijn Hezbollah en andere sjiitische hulptroepen zijn aan de winnende hand. Het Assad-regime heeft onlangs openlijk steun uitgesproken voor de Koerdische YPG  dezelfde PKK-tak die het front aanvoert waar de VS-coalitie tegen IS (inclusief Nederland) op leunt. Met hulp van Russische bombardementen is de YPG bezig van eerdere Turkse rode lijnen een lachertje te maken. Het Russische doel is om het geschil tussen Amerika en Turkije over de Koerdische rol in Syrië te vergroten en tot uitbarsting te brengen. Daarmee wordt tegelijk een wig gedreven in de NAVO – de tegenstrever die Poetin zoveel mogelijk onderuit wil halen.

De Russische opmars in Syrië maakt de vernedering van de Turkse president Erdogan compleet. Hoe hij daarop gaat reageren is moeilijk te voorspellen. Zijn woede over de opstelling van Obama en Europa valt af te meten aan de steeds dreigender taal die hij uitslaat. Denkbaar is zelfs dat Erdogan het op een akkoordje gaat gooien met Poetin – de nieuwe ‘sultan’ en de nieuwe ‘tsaar’ konden het voorheen goed vinden. Het verhaal erbij valt zo te bedenken. Zonder steun van de NAVO, en gezien de groeiende anti-Turkse stemming in de EU, kan Erdogan zijn knopen gaan tellen: in de Turkse energiebehoeften kan het best worden voorzien door Rusland en Iran. In ruil voor aanvaarding van het voldongen feit in Syrië zou Erdogan veel baat hebben bij het intomen van de PKK-ambities door Rusland en Assad – zoals dat voor het Syrië conflict het geval was. Saoedi-Arabië bevindt zich in een vergelijkbare positie. Wat de Saoediërs Poetin hebben te bieden is een akkoord over het herstel van de olieprijzen. Beëindiging van de burgeroorlog in Jemen is een Saoedische prioriteit, evenals een uitweg uit Syrië zonder gezichtsverlies.

NAVO-tegenspel vereist: een no fly zone ter bescherming van een veilige zone in Syrië voor vluchtelingen en inzet van effectieve grondtroepen. Bondskanselier Merkel heeft zich hier te elfder ure voorstander van verklaard. Maar Rusland heeft het idee al afgeschoten en zal het in de VN Veiligheidsraad tegenhouden. Het venster voor actie sluit zich snel. In alle andere scenario’s blijft Europa achter als de verliezer: de vluchtelingen keren niet terug zolang ze te vrezen hebben van Assads veiligheidsdiensten. IS – na gedane diensten voor Assad, Rusland en Iran – wordt behandeld op de wijze die past in hun strategie.

Obama is zijn niet-Bush-agenda trouw gebleven. Hij is geslaagd in zijn opzet om Amerika op grotere afstand van het Midden-Oosterse drijfzand te plaatsen – daarin van harte gesteund door Iran en Rusland. En Obama hoeft zich niet de les te laten lezen door de Europeanen: die zijn jaar in jaar uit doof gebleven voor de Amerikaanse oproepen om meer te investeren in de eigen defensie. Hoe Europa uit de crisis gaat komen is een grote vraag. Eén conclusie kan al worden getrokken: een unie die niet is gebouwd op stevige fundamenten van politiek en veiligheid is een boom die bij de eerste storm omvalt.

Eerdere opiniestukken van Marcel Kurpershoek
We verliezen niet enkel Syrië, 8 februari 2016
Met deze VN wordt Syrië een nieuw ‘Srebrenica’​, 1 februari 2016
Syrië: een kaalslag en geen einde, 26 september 2015
Oplossing begint in Syrië, als Iran het wil, 20 augustus 2015 
Oogkleppen op voor het Midden-Oosten, 26 mei 2015
Assad komt weg als het ‘minste kwaad’, een grote vergissing, 2 januari 2015