Nieuwe twijfel over icoon Walesa

Legendarische aanvoerder van Solidariteit zou als ‘Bolek’ hebben gecollaboreerd met het communistische Pools regime.

De pers stortte zich maandag in Warchau op documenten van de Poolse geheime dienst uit het communistische tijdperk die zouden bewijzen dat Lech Walesa samenwerkte met het communistische regime. Foto Czarek Sokolowski/AP

Is Lech Walesa (72) een communistisch informant, leugenaar en symptoom van het corrupte Poolse bestel sinds 1989? Of is de legendarische anticommunistische oppositieleider, Nobelprijs-winnaar en eerste vrij verkozen president van het moderne Polen toch nog steeds een historisch icoon, zij het met enige menselijke zwaktes?

Dat is de inzet van het bittere debat dat oplaaide in Polen sinds het het Instituut voor Nationale Herinnering (IPN) vorige week nieuwe aanwijzingen publiceerde dat Walesa in de jaren zeventig optrad als informant voor de communistische geheime dienst (SB). Die kwamen uit het archief van de vorig jaar overleden voormalige communistische minister Czeslaw Kiszczak.

Sinds het IPN de stapel bezwarende documenten maandag vrij beschikbaar maakte voor journalisten, kunnen alle Polen meediscussiëren met bewijsmateriaal in de hand. Woensdag verleent het IPN, dat de papieren authentiek acht, ook toegang aan het bredere publiek, maar nu al zijn de scans beschikbaar op het internet.

Die bevatten onder meer een briefje uit 1970, ondertekend door Walesa met zijn echte naam en zijn vermeende codenaam Bolek. „Ik verbind me ertoe samen te werken met de geheime politie bij het ontmaskeren van en vechten tegen de vijanden van de Poolse Volksrepubliek”, luidt de verklaring op het briefje. Ook vonden de onderzoekers een lijst betalingen terug die de SB aan Walesa zou hebben overgemaakt, net als betalingsbevestigingen ondertekend met ‘Bolek’.

Ook indien de documenten niet gefabriceerd zouden zijn door de SB, wat weleens gebeurde, blijven ze omstreden. Het materiaal zelf is nieuw, maar de aantijgingen niet: historici schreven al eerder over samenwerking van Walesa met de geheime diensten die begon in 1970 en eindigde in 1976. Dat is vier jaar voor Walesa en zijn medestanders in 1980 op de scheepswerven van Gdansk de anticommunistische vakbond Solidariteit oprichtten, die hij vervolgens zou leiden. In 2000 werd hij door een bijzondere rechtbank vrijgesproken van beschuldigingen van samenwerking met de geheime dienst.

Zelf legde Walesa in het verleden tegenstrijdige verklaringen af over zijn vermeende collaboratie. Eerder gaf hij al aan „een papier” ondertekend te hebben, wat hij bij andere gelegenheden ontkende. In de reactie op de verklaringen van het IPN bekende hij inmiddels „een fout” begaan te hebben. Maar hij houdt tegelijk vol dat hij niet heeft gecollaboreerd met de SB, noch geld heeft aangenomen.

Het nationaal-conservatieve kamp rond regeringspartij PiS zal hij niet overtuigen. Zij zien dit alles als een zoveelste bewijs dat Polen de afgelopen kwarteeuw bestuurd werd door een corrupte kliek met wortels in het oude regime. „Deze zaak is symbolisch voor de hele transformatie”, vertelde de PiS-staatssecretaris voor Energie-infrastructuur en voormalig dissident Piotr Naimski aan de conservatieve website wPolityce.pl. De zaak gaf volgens Naimski aan dat wellicht ook veel „andere politici, belangrijke personen, mensen die een carrière in zaken uitbouwden na 1989”, chantabel waren dankzij hun SB-dossiers. Andere PiS-politici speculeerden reeds hardop over het omdopen van instellingen die naar Walesa zijn vernoemd, zoals de luchthaven van Gdansk.

Veel anderen betreuren de zaak als een onnodige bezoedeling van het imago van het legendarische Solidariteit. Zij zien in de jonge Walesa een typisch voorbeeld van een oppositielid dat moeilijke keuzes moest maken in harde omstandigheden. „Het grootste probleem is dat Walesa zelf probeert om het allemaal uit te leggen op een vreemde en onsamenhangende manier”, zegt Eugeniusz Smolar, hoofd van het Centrum voor Internationale Betrekkingen in Warschau en eveneens een voormalig dissident. „Walesa was een arbeider uit een eenvoudig gezin. Zijn deelname aan protesten leverde hem een arrestatie op, terwijl hij thuis een eerste kind en een armlastig gezin had. Arbeiders aarzelden toen geen moment om hun handtekening te zetten onder wat de politie hen aanreikte.”

    • Roeland Termote