Gratis wetenschap via Kazachstan

De Kazachstaanse Alexandra Elbakyan bouwde de website Sci-Hub die alle wetenschappelijke artikelen gratis verstrekt – inmiddels 200.000 artikelen per dag.

De historische bibliotheek van Trinity College, Dublin, Ierland.Foto iStock

Ze steelt van de rijke uitgevers en geeft aan de arme wetenschappers. Online wordt ze daarom al de Robin Hood van de wetenschap genoemd.

Alexandra Elbakyan (27) uit Kazachstan verspreidt via haar website Sci-Hub wetenschappelijke artikelen. Dat is illegaal – de uitgevers van wetenschappelijke tijdschriften hebben het auteursrecht. Zij vragen geld voor losse artikelen en abonnementen op de tijdschriften.

Met Sci-Hub mengt Elbakyan zich in de felle strijd om vrije toegang tot wetenschappelijke kennis. Veel onderzoekers vinden dat hun artikelen voor iedereen toegankelijk zouden moeten zijn, het onderzoek is tenslotte ook met publieksgeld betaald. Universiteiten hebben ook een goede reden om voor vrije toegang te kiezen: zij hekelen de hoge kosten van abonnementen.

De meeste uitgevers bieden onderzoekers nu de mogelijkheid om tegen betaling artikelen te laten verwerken die, eenmaal gepubliceerd, voor iedereen toegankelijk zijn (Open Access).

Maar Elbakyan neemt daar geen genoegen mee. Met haar site wil ze álle wetenschappelijke kennis openbaar maken. Alle betaalmuren moeten omver. Dat lukt inmiddels zo goed dat uitgevers rechtszaken beginnen en de website dwarszitten. Elbakyan wil graag vertellen over Sci-Hub, maar per mail.

Hoe is Sci-Hub begonnen?

„In 2011 was ik lid van een online forum voor wetenschappers. Alle studenten en onderzoekers hielpen elkaar daar om betaalmuren te omzeilen en literatuur te downloaden. Nadat ik zelf honderden artikelen met de hand had gedownload en gedeeld, wilde ik een script schrijven om die handeling te automatiseren. Zo begon Sci-Hub. De eerste gebruikers waren leden van een forum over moleculaire biologie.

„Twee jaar daarvoor had ik zelf veel ervaring opgedaan met het stelen van artikelen. Ik werkte toen in Kazachstan aan een project over de koppeling tussen hersens en computers, maar had geen toegang tot de wetenschappelijke artikelen die ik nodig had.”

Was het meteen uw doel om alle wetenschappelijke artikelen openbaar te maken?

„Eerst niet. Het script was vooral bedoeld om het leven van onderzoekers makkelijker te maken, door publicaties sneller en eenvoudiger van de site van uitgevers te downloaden – steeds voor gebruik door één onderzoeker.

„Toen dat eenmaal lukte werd ik ambitieuzer. Wat me echt motiveerde is de samenwerking met het Library Genesis Project. Zij specialiseerden zich in het downloaden en verspreiden van boeken, maar in 2012 doneerde iemand 11 miljoen wetenschappelijke artikelen.

„Ze vroegen mij of ik alle artikelen die via Sci-Hub werden gedownload wilde toevoegen aan hun database. Toen dacht ik: waarom downloaden we niet álle artikelen in de eigen bibliotheek? Volgens sommige schattingen zijn er wereldwijd maar 50 tot 60 miljoen artikelen gepubliceerd. In 2012 leek dat een ver, ietwat belachelijk, doel. Niemand kon toen voorspellen dat we nu 49 miljoen artikelen zouden hebben, die iedereen kan downloaden.”

Hoeveel mensen gebruiken Sci-Hub?

„Sinds de site online is hebben 20 miljoen unieke bezoekers artikelen gedownload. Dat is een ruwe schatting, misschien heb ik een paar downloads gemist. De meeste mensen downloaden één tot drie artikelen per bezoek.”

„Toen de site nog maar net online was, werden er duizenden artikelen per dag gedownload. Toen werden het er tienduizenden en onlangs passeerden we de grens van honderdduizend artikelen. Inmiddels zijn het er al meer dan tweehonderdduizend. Vooral in 2013 groeide het verkeer hard, toen de site bekend werd in Iran, China en India.”

Wat gebeurt er precies als ik op Sci-Hub op ‘open’ klik?

„Het script kijkt eerst of het artikel al in de bibliotheek van het Library Genesis project zit. Als dat niet zo is, probeert het script het artikel via de proxyserver van één van tientallen universiteiten te downloaden. De eerste versie was simpel, maar dat is het nu niet meer.

Hoe kom je aan de inloggegevens van de proxyservers?

„Dat kan ik niet zeggen.”

Zitten er ook proxyservers van Nederlandse universiteiten tussen?

„Ja, maar ik vertel niet welke.”

Waarom is Sci-Hub zo succesful?

„Ik ken andere sites die hetzelfde deden, maar die hebben het niet overleefd. Iedereen dacht dat ook Sci-Hub snel na de lancering gesloten zou worden. Maar dat is nooit gebeurd.”

Hoe reageren de uitgevers?

„In 2015 heeft Elsevier een kort geding tegen mij, Sci-Hub en het Library Genesis project aangespannen. Ondanks het feit dat ontzettend veel mensen piratensites gebruiken om onderzoek te doen, oordeelde de rechtbank in New York dat wij het publieke belang niet dienen. Dat is gewoon niet waar, vind ik. Het is onethisch het delen van wetenschappelijke informatie te verbieden en te vervolgen.

„Volgens de rechtbank moeten we stoppen. Dat gaan we niet doen. We gaan gewoon door.”

Wat proberen de uitgevers nog meer om Sci-Hub onmogelijk te maken?

„Ze proberen onze toegang af te sluiten. Soms lukt dat. Maar elke technische blokkade heeft enkel een verfijnder algoritme nodig om het te omzeilen.”