Stel, je krijgt les van Heinrich Himmlers vader

De vader van een moordenaar, de jeugdherinnering die Alfred Andersch (1914-1980) op zijn sterfbed te boek stelde, heeft alle trekken van een leeslijstboek. Lekker dun en niet te moeilijk, gesitueerd op een middelbare school en verteld vanuit het perspectief van een leerling. Onverwachts neemt de rector (‘Rex’) van het gymnasium de les Grieks over, wat diep ingrijpt in de schooldag en -loopbaan van Andersch’ alter ego, de veertienjarige Franz Kien.

Zwaarte krijgt het verhaal door wat erbuiten ligt: het speelt zich af in 1928 en de rector draagt de naam Himmler, hij zal ‘de vader van een moordenaar’ blijken te zijn. Reichsführer-SS Heinrich Himmler een moordenaar noemen is een understatement van jewelste, maar dat past bij dit werk. Het verwijst naar een toekomst voorbij het verhaal, die op het punt staat te beginnen.

Die wordt gesymboliseerd door de zonnestralen buiten het raam, die de jonge Franz uit het klaslokaal lijken te willen lokken. De confrontatie tussen hem en de rector is heftig, maar ook niet veel dramatischer dan wat velen in hun schooltijd meemaken, daarvoor hoef je niet in het interbellum op een Duits jongensgymnasium te hebben gezeten. Zijn we getuige van een school ‘waarin de zielen van de kinderen systematisch worden vermoord’, zoals het motto zegt? Dat lijkt een overstatement. Interessant is juist de dubbelzinnigheid die de oude Himmler oproept.

In de klas hebben ze meer waardering voor zoon Himmler dan voor vader Himmler. De lezer kent het verdere verloop van de geschiedenis, en de klas niet. Net als Andersch zelf, die hierop reflecteert in zijn nawoord.

Het verhaal heeft los van deze context niet veel om het lijf. Dat komt ook door de stijl. Het telt maar zo’n honderd pagina’s, maar is doorspekt met uitleggerige zinnen. Voortdurend staat er ‘dacht Franz’, ook waar dat onnodig is. Andersch beschrijft wat er gebeurt én wat Franz daarvan denkt. Als de Rex hem voor het bord een lesje leert: ‘De holle frase „een kleine logische stap” beschaamde Franz. Hij heeft gelijk, dacht hij, dat had ik kunnen bedenken, maar het overkomt me vaker dat ik juist de kleinste simpelste conclusies over het hoofd zie, anderen zijn daar veel handiger in.’ Elegant is het niet, terwijl de jonge leerling toch net heeft geleerd hoe melodie van de eenvoudigste Griekse zin een kunstwerk kan maken.