Help! De democratie komt in gevaar!

Carolien Roelants is Midden-Oostenexpert en scheidt elke week de feiten van de hypes.

Het overlijden van opperrechter Antonin Scalia leidde in de VS tot complottheorieën. Foto Pablo Martinez Monsivais/AP

Wist u dat president Obama opperrechter Scalia heeft vermoord? Bedenk: Scalia was pas 79 jaar oud, hij werd gevonden met een kussen op zijn hoofd én de familie wilde geen lijkschouwing. Dus!

Het is een theorie van de Amerikaanse radioman-complotdenker Michael Savage, maar hij is lang niet de enige die zulke beschuldigingen verspreidt. Ik heb de afgelopen jaren in de veronderstelling verkeerd dat het Midden-Oosten broeinest bij uitstek was van complottheorieën. Die boze CIA, schuldig aan alles wat niet meteen goed liep. Maar wij in het Westen blijken er even gevoelig voor.

Ik reis voor u heel wat lezingen en debatten af, en ik was in dat kader pas in Londen bij een lezing over complottheorieën en in hoeverre die een bedreiging vormen voor de democratie. Door politicoloog David Runciman, die dit onderwerp met collega’s en studenten in Cambridge onderzoekt. Ze zijn inmiddels drie jaar bezig.

We moeten onderscheid maken tussen echte samenzweringen en samenzweringstheorieën, tussen rationele scepsis over wat onze leiders ons voorschotelen en irrationele wilde theorieën, tussen de onderzoeksjournalist en de complotdenker.

Watergate was een echte samenzwering. Vliegende schotels, marsmannetjes en de overtuiging dat 9/11 door de Amerikaanse regering zelf is georganiseerd, zijn het product van complotdenkers.

Wie geloven er in complottheorieën? Vooral mensen die zich niet door hun regering vertegenwoordigd voelen. Als meer mensen zich niet vertegenwoordigd voelen, zijn er meer complottheorieën en worden ze breder geloofd. En dan is de oprukkende shari’a niet meer iets om u op uw verjaardag over vrolijk te maken; dan komt de democratie in gevaar.

Complottheorieën zijn de kanaries in de mijnen, zei Runciman. Oftewel: veel complotdenkers betekent veel verweesde burgers die andere oplossingen zoeken. In de tijd van het mccarthyisme in Amerika in de jaren vijftig, toen iedere homoseksueel een Sovjetspion was. En nú.

Populistische politici die zich afzetten tegen de macht spinnen er garen bij. In Amerika Donald Trump, en hier populistische politici als Wilders en Le Pen. Moslims zijn McCarthy’s Sovjetspionnen. Kijk maar eens wat Trump zoal verkondigt, bijvoorbeeld dat „duizenden en duizenden moslims” zich in New Jersey hadden verzameld om 9/11 toe te juichen. Niet waar, wel aanleiding voor veel Amerikanen om zijn voorstel te omarmen eens een tijdje geen moslims tot de VS toe te laten. Zaterdag won Trump zijn tweede voorverkiezing. Met overmacht.

Overigens, voor de vrolijke noot: ik liep in Londen na de lezing aan tegen het boek A Very British Coup, waarin het establishment in een zeer efficiënte samenzwering met pers, inlichtingendiensten en de Amerikaanse regering een Labourpremier onderuithaalt. Het boek dateert uit 1982, maar Labourleider Jeremy Corbyn zij gewaarschuwd.

    • Carolien Roelants