Als de ramp onafwendbaar wordt

Financiële systemen, ecosystemen en andere complexe netwerken kunnen in één keer omslaan. Maar wanneer?

Werknemers van Lehman Brothers in een vergaderzaal, vlak voordat het faillissement van hun bank bekend wordt. Foto’s Kevin Coombs en Darrin Zammit Lupi / Reuters

Economen moeten in de leer bij ecologen. Die laatsten, soms als ‘wiskundige biologen’ aangeduid, verdiepen zich al jaren in complexe netwerken in de natuur. Het financiële stelsel is ook zo’n complex netwerk, maar economen, beurshandelaren, bankiers en toezichthouders doorgronden dit veel te weinig. Als economen, sociale wetenschappers, epidemiologen, ecologen en ‘complexiteitonderzoekers’ erin zouden slagen om gezamenlijk het financiële stelsel te modelleren met methoden uit onder meer de ecologie, kunnen ze hopelijk leren systeemomslagen te voorspellen. „En als er dan een crisis komt”, zegt de Nederlandse economiehoogleraar Cars Hommes (Universiteit van Amsterdam), „snappen we beter hoe dat komt en wat we moeten doen.”

Dat is de boodschap van een artikel dat Hommes in het tijdschrift Science publiceerde (18 februari). Een van de andere auteurs, de in biologie gespecialiseerde fysicus Robert May (Universiteit van Oxford), waarschuwde al in februari 2008 in Nature dat ook het financiële stelsel opeens kan kantelen, zoals bij een beurskrach. Een half jaar na dat artikel, getiteld Ecology for bankers, viel de Amerikaanse zakenbank Lehman Brothers om en stortte de wereld in de wereldwijde kredietcrisis die jaren aanhield.

„Het faillissement bleek een enorme kettingreactie op gang te brengen”, zegt Hommes. „De Amerikaanse autoriteiten die besloten om Lehman Brothers niet te redden, hadden dat niet zien aankomen. Ze hadden geen idee hoezeer Lehman was verbonden met de rest van het financiële stelsel.”

Op dit moment verdwalen ook toezichthouders nog in het labyrint, waarin de financiële markten een wereldwijd gangenstelsel vormen. Bankiers, beleggers en beurshandelaren verhandelen onderling voortdurend leningen, aandelen en daarvan afgeleide producten – of hebben afgesproken dat te gaan doen. De precieze omvang en aard van de onderlinge verbindingen is onbekend.

Daardoor worden grote veranderingen lang aan het oog onttrokken, zoals Amerikanen die hun hypotheek niet meer konden betalen aan de vooravond van de kredietcrisis. Totdat het systeem in een keer omslaat, vaak door een aanleiding die op zichzelf niet eens vreselijk groot is. Die aanleiding wordt het tipping point genoemd. „Dat is het punt waarop veranderingen zichzelf gaan versterken zodat een lawine-effect optreedt. Een complex systeem kan haast onmerkbaar zo’n kantelpunt naderen en dan opeens doorschieten”, zegt ecoloog Marten Scheffer (Wageningen UR), pionier op dit terrein en co-auteur van het Science-artikel.

Vroege waarschuwing

Hoe je in het financiële stelsel zo’n omslagpunt kunt ontdekken, leert een studie uit 2013 waarnaar Hommes en collega’s verwijzen. Daarbij werden de verbindingen tussen Nederlandse banken, zoals onderlinge leningen, van de afgelopen jaren tegen het licht gehouden. Een zogeheten homogene analyse, waarbij de omvang van de connecties werd uitgemiddeld, had geen enkele voorspellende waarde. Maar een heterogene analyse, waarbij de veranderingen in de verschillen in die connecties werden meegewogen, liet zien dat de schommelingen eind 2005 abnormaal begonnen te worden. Dat was achteraf bezien het omslagpunt, dat de waarschuwing had kunnen zijn, drie jaar voordat Lehman viel.

Om zo’n vroege waarschuwing te vinden moeten toezichthouders dus heel goed kijken naar de onderlinge verbindingen tussen banken, zeggen de auteurs. Nu kijken Europese toezichthouders bij de zogeheten stresstest of een bank voldoet aan de aangescherpte normen voor het eigen vermogen. „Maar ook als elke individuele bank veilig is, dan nog kan het financiële systeem onderuit gaan doordat banken zo innig zijn verbonden”, zegt Hommes. Hoe innig, dat is geheim. Hommes: „Wij vinden dat in elk geval de toezichthouders precies moeten kunnen zien wat de onderlinge verbindingen tussen banken zijn.”

Maar er is meer nodig om het financiële stelsel te doorgronden, vinden de auteurs. Zoals computersimulaties van menselijk gedrag. „Het financiële stelsel maakt deel uit van een groter geheel, met consumenten, producten en beleggers die allemaal geneigd zijn op een bepaalde manier te reageren bij een gebeurtenis als een crash”, zegt Hommes. „Die reacties hebben weer sterke invloed op het verloop van de gebeurtenissen.”

Voor het bouwen van goede simulatieprogramma’s en het maken van analyses van het complexe netwerk van het financiële stelsel zijn heel veel data nodig. De auteurs dromen daarom hardop van één groot online platform met alle financieel-economische informatie uit de hele wereld. Daarbij kunnen gegevens van sociale media veel opleveren, denkt Scheffer. „De Amerikaan Johan Bollen heeft al laten zien dat de mood op sociale media voorspelt of de beurs somberder wordt.”

Bij het doorgronden van het financiële stelsel wil Hommes klein beginnen: „Als je het voor één land helemaal doet, kun je daarna kijken of je een groter land kan doen. China is daarvoor te extreem en te groot, maar op termijn zou het natuurlijk prachtig zijn als we dat land ook doorgronden. Bij de huidige beurscrisis in China doen de autoriteiten van alles, maar ze hebben geen idee of het werkt.”

Voor Scheffer is het financiële stelsel uiteindelijk maar een van de vele complexe netwerken die hij wil doorgronden: „De wereld is vol van dit soort systemen, die op een gegeven moment kunnen omslaan.” Als voorbeeld noemt hij de vluchtelingencrisis in Europa: „Als de regeringen goed hadden gekeken naar wat er al jaren aan het gebeuren is in het Midden-Oosten, dan hadden ze dit kunnen zien aankomen.”

Scheffer doelt daarmee op Syrië, maar niet zozeer op de burgeroorlog. „Die oorlog kun je niet los zien van grotere ontwikkelingen, zoals de opwarming van de aarde. Syrië heeft al acht jaar last van grote droogte, die in combinatie met een slecht waterbeheer het platteland onleefbaar heeft gemaakt. Miljoenen mensen zijn naar de grote steden getrokken, waar er geen werk voor hen was.” De sociale spanningen liepen op en ontploften toen een paar jongens werden opgepakt en gemarteld voor het kladden van leuzen tegen de regering. „Dat was het tipping point.”

Systeemveranderingen zijn vaak moeilijk omkeerbaar, leren ecologen, en dat geldt ook hiervoor zegt Scheffer. „De klimaatverandering maakt droge delen van de aarde onleefbaar. Dat betekent dat veel mensen elders moeten gaan wonen. Dat is wat er nu gebeurt met de komst van vluchtelingen naar Europa.”

    • Karel Berkhout