In vredesnaam, red Schengen

Kohl en Mitterrand hebben niet voor niets hand in hand gestaan, in 1984, voor dat knekelhuis in Douaumont. Nemen we nu definitief afscheid van ‘Schengen’, dan rukken we ook die handen uit elkaar. Dat zou fataal, betoogt Henri Beunders.

22 september 1984. Bij de veertigste herdenking van D-Day waren de twee Duitslanden nog niet welkom. Als goedmakertje nodigde Mitterrand Kohl uit voor een herdenking van de Slag bij Verdun. Plots zocht de hand van Mitterrand die van Kohl. Beeld: screenshot uit videoregistratie

De Europese vrijheid die nu op het spel staat, begon in Schengen. Dat Luxemburgse dorp telt krap 4.500 inwoners en ligt mooi aan de Moezel, evenals andere stadjes in deze streek. Schengen echter, is het drielandenpunt met Duitsland en Frankrijk. Dat verklaart de mythische klank: het symboliseert het vrije Europa.

De eventuele desintegratie van Schengen zou ook het Centre Européen Schengen treffen, een klein museum dat in 2010 werd geopend, precies vijfentwintig jaar na de ondertekening van het Akkoord van Schengen, op 14 juni 1985 door de vijf buurlanden. Vijf? Ja, want Nederland en België vormden al, samen met Luxemburg, de Benelux en golden dus als buren.

Het kleine Schengenmuseum wordt vooral door mensen uit Azië en Midden- en Oost-Europa bezocht. Aziaten denken namelijk dat Schengen de hoofdstad van Europa is – ze hebben immers een visum voor ‘The Schengen Area’ gekregen? Midden- en Oost-Europeanen weten dat Schengen, behalve visumvrijheid, ook ‘de vrijheid van het Westen’ betekent. Dat is een pelgrimstocht waard. Maar uitgerekend hun regeringen, en ook Oostenrijk, rollen het prikkeldraad voor de huidige vluchtelingen uit.

Op de oever voor het museum staan een stuk van de Berlijnse Muur en de internationale vredespaal. Terecht. Bondskanselier Angela Merkel verdedigt haar Willkommenskultur intussen immers ook met de waarschuwing dat er anders langs ‘de Balkanroute’ wederom oorlog kan uitbreken.

Griekenland is de grote boeman. Dat wil of kan zijn grenzen niet bewaken en helpt ook niet echt bij de registratiecentra, de zogenoemde hotspots. Nu gaat het om de straf: moet Griekenland uit Schengen worden verwijderd? Merkel was eerder tegen een ‘Grexit’, vanwege de euro, en is nu tegen een ‘Schexit’, ook al zijn er sinds 1 januari van dit jaar al weer meer dan 100.000 vluchtelingen haar als utopisch geldende land binnen gereisd via Griekenland.

Het Griekse woord utopie betekent ‘goede plek’. Het omgekeerde is dystopie: ‘slechte plek’. En dat wordt Griekenland voor Europa, waarschuwt Athene, na zo’n Schexit. Door die strandende vluchtelingen verwordt het land tot een black box, een ‘begraafplaats van zielen’. Ofwel, chaos en oorlog.

Altijd weer die oorlog! Inderdaad.

Wie ‘Schengen’ wil begrijpen, kan niet om beide wereldoorlogen heen. Preciezer: om de herdenkingen ervan in 1984. Hoofdrolspelers waren de Franse president François Mitterrand en de Duitse bondskanselier Helmut Kohl. Wie herinnert zich niet de foto waarop zij hand in hand staan?

Bij de veertigste herdenking van D-Day waren de twee Duitslanden nog niet welkom. Als goedmakertje nodigde Mitterrand toen Kohl uit voor een herdenking van de Slag bij Verdun, voor het knekelhuis op het Duitse kerkhof in Douaumont. Van de ruim 700.000 gesneuvelde soldaten konden er 130.000 niet worden geïdentificeerd, vandaar dat knekelhuis.

En zo stonden, op 22 september 1984, de Fransman die in de Tweede Wereldoorlog had gevochten, en de Duitser die zijn broer in die oorlog had verloren, zwijgend in de motregen naast elkaar voor de met twee vlaggen bedekte sarcofaag. De trage toon van de trompet verhoogde het gevoel van eenzaamheid en hulpeloosheid. Plots zocht de hand van Mitterrand die van Kohl. Die nam hem graag aan, dankbaar voor dit ogenschijnlijk kleine gebaar van menselijkheid jegens hem persoonlijk en zijn Duitse volk.

Wie zo’n symbolisch moment een detail vindt, miskent de rol van de persoonlijkheid in de geschiedenis.

Ook Merkel liet zich met haar uitspraak ‘Wir schaffen das’ inspireren door diezelfde oorlog, met name door de neonazi-achtige protesten tegen asielzoekers in juli 2015 in Heidenau, in ‘haar’ voormalige DDR. Zij wilde tegenover het dunkles Deutschland van toen het helles Deutschland van nu stellen.

Ofwel – selfie! – een ‘vriendelijk gezicht’.

Na afloop van de herdenking in Douaumont dineerden Kohl en Mitterrand met elkaar in Saarbrücken. En daar stemde Kohl in met Mitterrands voorstel om de grenspalen weg te halen. Of hij de héle grens bedoelde, is onduidelijk. Volgens sommigen bedoelde hij één symbolische grensovergang. Hoe dan ook, Franse en Duitse ambtenaren gingen aan de slag, al snel vergezeld door Benelux-ambtenaren. Want wij, koplopers integratie immers, wilden meedoen.

Waarom Kohl instemde, is wel duidelijk: een ‘Europees Duitsland’ in plaats van weer een ‘Duits Europa’. ‘Schengen’ lag medio jaren ’80 namelijk niet voor de hand. De oliecrisis had Europa gesmoord in economisch protectionisme. En het Europees Parlement heette ‘een ‘reizend circus’. Het resultaat was Eurosclerose, stagnatie alom.

Mitterrand op zijn beurt, wilde met ‘Schengen’ aanhaken bij de Duitse economie én de politieke malaise doorbreken door van bovenaf een ‘Europa van de Burgers’ te creëren. Zijn ministers riepen echter direct al over misdaad en terrorisme. Daarom werden slechts de staatssecretarissen van Buitenlandse Zaken in juni 1985 naar Schengen gestuurd. Het akkoord werd ondertekend in die gedeelde Moezel, op een toeristenschip, de Princesse Astrid-Marie.

Dat er slechts 15 seconden videobeeld van te zien zijn, zegt veel over de sfeer toen. De vijf politici, ook onze W.F. van Eekelen, lopen lacherig de loopplank op. En toen de Franse onderhandelaar voorspelde dat men in de toekomst zou spreken van ‘de Verdragen van Schengen’, lachte men nog harder. Schengen was een leuk experiment – meer niet.

Een toen aanwezige topambtenaar zegt nu in een museumvitrine: „Een migrantenkwestie? Die voorzagen we toen helemaal niet. ‘Fort Europa’ nog minder. Het was immers bedoeld als Opening!”

Wat in 1984 het idee was van één regeringsleider; wat bij de ondertekening van het Verdrag in 1990 nog altijd een gebaar was, dat dijde daarna uit. Sterker, ‘Schengen’ werd een autonoom Europees politiek proces. Dit waren de jaren van voorspoed, van het neoliberalisme en de Derde Weg, en die gingen wél gepaard met ‘meer Brussel’.

Haast onopgemerkt werd ‘Schengen’ in 1999, via het Verdrag van Amsterdam, onderdeel van de Europese verdragen. Elk nieuw lid werd automatisch lid van ‘The Schengen Area’ – tenzij anders besloten.

En zo is Schengen een lappendeken geworden van EU-landen die er wel en niet toe behoren (Groot-Brittannië en Ierland niet) terwijl niet-EU-landen (zoals Zwitserland) er wél toe behoren.

Europa van de Burgers’ blijft een paradijs. Ook voor de zogenoemde prikkeldraadlanden die Griekenland nu uit Schengen willen halen: Polen, Hongarije, Slowakije en Tsjechië. En de stok om Griekenland mee te slaan heet Macedonië.

Sinds het uiteenvallen van Joegoslavië hebben Griekenland en Macedonië ruzie over alles, zoals de naam van het ‘nieuwe’ land Macedonië. Griekenland weigert de naam Macedonië te erkennen; Macedonië verwijt Griekenland de toetreding tot de EU en de Navo tegen te werken. Dáárom heeft Macedonië er nu wel oren naar via een leuk betaalde Muur die Grieken in hun eigen sop te laten gaar koken.

Wordt dit het einde van de Europese utopie?

In het dorp Schengen is een boekje te koop. Het verhaal van de Franse schrijver Victor Hugo die hier medio 19e eeuw overnachtte, als ‘reiziger in Europa’. Hij noemde zich lid van de Partij van de Revolutionaire Beschaving, die in de 20e eeuw ‘De Verenigde Staten van Europa’ zou vestigen. Had ‘ie goed gezien.

Maar de drie oorlogen tussen zijn land en Duitsland voorzag hij niet. Komt er nu weer oorlog op ons ‘incontinente continent’? Dat kán, en dat is omineus.

Goede politiek is op het juiste moment het juiste te doen. Mitterrand en Kohl deden dat in 1984. Nemen we nu definitief afscheid van ‘Schengen’, dan rukken we ook de handen van deze Franse en Duitse staatsmannen weer uit elkaar. Dat zou fataal zijn voor Duitsland, dus voor Europa. Daarom moet er nú een status aparte komen voor Griekenland, met massieve financiële, organisatorische en ook militaire hulp van de EU. Alleen zo krijgt Schengen een doorstart die het Europa van de Burgers kan redden. Daarbij hoort een nieuwe symbolische handdruk voor de hulpeloos en eenzaam geworden Merkel. Desnoods een selfie.

Henri Beunders is hoogleraar Ontwikkelingen in de Publieke Opinie aan de Erasmus Universiteit, en oud-correspondent voor NRC in Berlijn.