Harpers romanheld was geen held

De hoogbejaarde schrijfster van To Kill a Mockingbird kwam in 2015 met een vervolg. Het veroorzaakte een schok.

Lee in 2007 tijdens de uitreiking van een presidentiële onderscheiding. Foto REUTERS/Larry Downing 

Tot een jaar geleden had het er alle schijn van dat de vrijdag op 89-jarige leeftijd overleden schrijfster Harper Lee het graf in zou gaan als een one book wonder. Dat ene boek was To Kill a Mockingbird, de roman die haar bij verschijning in 1960 in één klap beroemd maakte.

Het in de jaren dertig spelende boek ging de geschiedenis in als een van de belangrijkste boeken over het racisme in het zuiden van de Verenigde Staten: een voorlijk meisje vertelt erin hoe haar vader, een blanke advocaat, een van verkrachting beschuldigde zwarte man verdedigt. De verfilming (1962), met in de hoofdrol de met een Oscar bekroonde Gregory Peck bestendigde de status van Lees boek (Spaar de spotvogel in het Nederlands) als moderne klassieker. Er werden zo’n dertig miljoen exemplaren van verkocht.

De trailer van de film uit 1962:

Lees ook: Door haar schuchterheid was ze erg gesteld geraakt op de fles. Maar haar kwade dronk stootte mensen af, schreven we in 2010 over Lee.

Na de bestseller schreef Lee (geboren als Nelle Harper Lee op 28 april 1926 in Monroeville, Alabama) nog maar weinig. Ze hielp haar jeugdvriend Truman Capote met de research voor zijn boek In Cold Blood. In de openbaarheid trad ze echter niet of nauwelijks, publiceren deed Harper Lee amper. Wel bleef haar status onaantastbaar en werd ze regelmatig geëerd. Voor haar roman had ze de Pulitzer Prize al gekregen; president George W. Bush gaf haar in 2007 de Presidential Medal of Freedom, zijn opvolger Barack Obama kende Lee drie jaar later de National Medal of Arts toe.

In februari 2015 werd plotseling de verschijning van een ‘opvolger’ van To Kill a Mockingbird aangekondigd. Dat leverde zowel vóór als na de verschijning zoveel commotie op dat er eenvoudig een nieuwe roman op gebaseerd had kunnen worden. Go set a watchman, zoals de nieuwe roman heette, bleek in werkelijkheid ouder dan To Kill a Mockingbird te zijn: een manuscript dat Lee meer dan een halve eeuw had opgeborgen. Dat de hoogbejaarde Lee, die problemen met haar gehoor en haar gezichtsvermogen had, het nu ineens wel wilde publiceren leidde tot beschuldigingen van elderly abuse en de suggestie dat mensen in haar omgeving vooral wilden cashen. Het Human Resources Department van de staat Alabama besloot na onderzoek dat Lee toerekeningsvatbaar was, waarna Go set a watchman afgelopen zomer verscheen.

De ontvangst in de literaire kritiek was wisselend, maar de inhoud van de roman liet een schok door de Verenigde Staten gaan. Go set a Watchman (dadelijk in het Nederlands vertaald als Ga heen, zet een wachter) vertelt over het leven van de karakters van To Kill a Mockingbird, twintig jaren later. De advocaat Atticus Finch, de held van progressief Amerika, bleek in dit tweede boek zelf vol racistische vooroordelen te zitten.

Lees hier de recensie die we van Ga heen, zet een wachter schreven.

Daarmee viel een fictieve American hero van zijn voetstuk, al werd de roman er volgens recensent Rob van Essen in NRC alleen maar beter van. De ‘nieuwe’ Atticus voorkomt, schreef hij, „dat het lezen van Ga heen, zet een wachter een nostalgische exercitie wordt en maakt deze roman in één klap relevant. Opeens krijgt het personage Atticus diepgang. Vijfenvijftig jaar lang hebben we een heroïsch beeld van hem in ons collectieve literaire geheugen meegedragen, en nu moeten we dat beeld bijstellen; dat leidt tot ongemak en zelfonderzoek. Je zou bijna gaan denken dat Lee ons allemaal te slim af is geweest en dat de late publicatie van deze roman een vooropgezet plan was om ons iets bij te brengen over verwachtingspatronen, onze wil tot heldenverering en onze onwil de gecompliceerde aard van de mens onder ogen te zien.”

Van Go set a watchman werden in korte tijd een miljoen exemplaren verkocht; met als bij-effect dat ook To Kill a Mockingbird internationaal weer in de belangstelling kwam te staan. 

Vrijdagmorgen vroeg overleed Lee in haar slaap, thuis in haar geboorteplaats Monroeville.

    • Arjen Fortuin