EU-leiders laten Cameron zweten

Brexit Twee dagen is er in Brussel intensief onderhandeld over de verlanglijst van de Britse premier Cameron. De ene crisis, een mogelijk vertrek van de Britten, vermengde zich met die andere crisis, over vluchtelingen. En toen opeens: „Het drama is voorbij.”

Premier David Cameron met naast hemde Cypriotische president.

Om tien uur vrijdagavond was het de Litouwse president Dalia Grybauskaite die het verlossende woord naar de buitenwereld twitterde: „Het drama is voorbij.” Er was een akkoord met het Verenigd Koninkrijk om het land binnen de Europese Unie te houden.

Aan de Britse premier David Cameron nu de taak dit akkoord te verdedigen tegenover zijn sceptische landgenoten die zich hierover mogelijk al in juni in een referendum kunnen uitspreken. In de EU blijven of vertrekken is daarbij de vraag. Cameron denkt de Britse bevolking te kunnen overtuigen. „We hebben het beste van twee werelden gekregen”, zei de premier met een na twee dagen intensief overleg schor geworden stem. Het Verenigd Koninkrijk behoudt de voordelen die de EU biedt, maar „zal nooit onderdeel worden van een Europese superstaat”. De Duitse bondskanselier Angela Merkel wenste Cameron „het allerbeste voor de komende weken” met zijn campagne. Premier Mark Rutte toonde zich tevreden over de uitkomst. „Ik heb altijd gezegd dat Europa beter af is met Groot-Brittannië erbij.”

Dat het laat zou worden in Brussel, stond van tevoren vast. Zelfs heel laat. Maar op de tweede dag begon het voor de 28 regeringsleiders van de Europese Unie vervelend laat te worden. Een nieuwe onderhandelingsnacht lag in het verschiet. EU-president Donald Tusk sprak na afloop over een „lange en verhitte discussie die vaak verre van verheffend was”.

Het zou in de bewoordingen van de Britse pers een ‘make it or break it’- top worden. Het werd vooral een eindeloze top, met uitgelopen diners, uitgestelde lunches, uitgestelde diners en tussendoor heel veel aparte gesprekken met de sleutelspelers. Al die tijd hing een definitief akkoord boven de markt. Maar een bijna-akkoord is nog geen akkoord. Dus tikte de klok door.

David Cameron kwam naar Brussel, zag en kreeg een koekje van eigen deeg. Weinig EU-leiders hadden er zin in om het de Britse premier gemakkelijk te maken. Met zijn in 2013 voor het eerst geuite eis dat het Verenigd Koninkrijk een speciale behandeling krijgt, en anders de EU verlaat, heeft de Britse premier veel kwaad bloed gezet. De ergernis werd tijdens de aan de ‘Brexit’ gewijde top breed uitgemeten. Wat verbeeldden die Britten zich eigenlijk met al hun wensen?

De Duitse kanselier Angela Merkel in dicussie met de Ierse premier Enda Kenny.

De Griekse premier Alexis Tsipras spande de kroon. Hij deed wat Cameron eigenlijk ook doet: dreigen. Griekenland, zei hij, wil best wel solidariteit tonen met de Britten, als zij in de vluchtelingencrisis ook solidair zijn met de Grieken. En zo leek de ene crisis zich met de andere te vermengen. Griekse woordvoerders haastten zich te zeggen dat hun premier geenszins van plan was een veto uit te spreken, maar het incident maakte pijnlijk duidelijk dat Cameron een doos van Pandora had geopend, waarbij alles wat Europa op dit moment kwelt in een onontwarbare kluwen dreigde te veranderen.

We behouden voordelen van EU maar worden nooit onderdeel van Europese superstaat

David Cameron, Britse premier

Oorspronkelijk was het de bedoeling de deal, waarvoor afgelopen weken door de hoofdrolspelers al talloze gesprekken werden gevoerd, na een eerste sessie op donderdag, tijdens een English breakfast op vrijdag af te hameren. Maar donderdagnacht werd al duidelijk dat het een Engelse lunch zou worden. In de loop van vrijdag werd het een Engels diner. Merkel kreeg trek van al dat uitstel: zij werd aan het begin van de avond op de Place Jourdan gespot met frieten in een puntzak. Ook andere leiders knepen er tussenuit, terwijl hun juristen op de top achterbleven om het echte werk te doen: chocola maken van Camerons complexe eisenpakket.

Het Verenigd Koninkrijk heeft al de nodige uitzonderingsposities binnen de EU, met onder meer een grote korting (‘rebate’) op de bijdrage aan de EU-begroting, maar het is volgens Cameron niet genoeg. Hij won vorig jaar de verkiezingen met de belofte een referendum te houden over het Britse EU-lidmaatschap. Om dat te winnen, en in de EU te blijven, zijn tastbare concessies nodig, waarmee hij kan laten zien dat het Verenigd Koninkrijk niet naar de pijpen van de EU danst. Maar naar de zijne dansen wil de EU ook niet, zo bleek dus.

De regeringsleiders van de Unie, bijna allemaal doorgewinterde politici, weten dat om een akkoord aan de achterban te verkopen er voor moet worden gestreden. Maar die strijd wilden ze niet alleen aan Cameron overlaten. Dus roerden ook de Belgen zich. Cameron wil af van het in verdragen vastgelegde concept van een ever closer union. Dit is het idee dat landen in de EU zitten om economisch en politiek naar elkaar toe te groeien.

Dat verlaten is tegen het zere been van de Belgen. Prima als de Britten niet verder willen integreren, maar wat de rest doet is niet aan de Britten om te bepalen, vond de Belgische premier Charles Michel. Na twee vernietigende wereldoorlogen en met Brussel als Europese hoofdstad zien de Belgen zich bij uitstek als vaandeldragers van de Europese vooruitgangsgedachte.

Michel benadrukte dat de Britten „geen tweede kans” krijgen als ‘nee’ het wint in juni. De hele deal komt dan te vervallen. Michel bedong, met hulp van Frankrijk, een clausule waarin dit expliciet wordt uitgesproken.

Het grootste struikelblok lag volgens verwachting in Oost-Europa. Cameron wil aan een noodrem kunnen trekken als de arbeidsmigratie naar zijn land te groot wordt. Een migratieplafond instellen mag niet, dus zocht de premier het in het korten op sociale voorzieningen. Zo wil hij EU-arbeiders minder kinderbijslag betalen, als hun kinderen zijn achtergebleven in het land van herkomst. Dit maakte de Oost-Europeanen nerveus, want straks kunnen alle andere EU-landen ook besluiten minder te betalen. Oost-Europa bedong uiteindelijk een transitieperiode. Merkel zei gisteren na afloop dat haar regering zeker zal overwegen om te gaan indexeren. Rutte wilde zich daar niet over uitlaten. „Zoiets moet eerst met de coalitiepartner worden besproken.”

Er is nu een akkoord. Is Cameron nu uitgeklaagd over de EU? Nee. Hij zinspeelde op verdere hervormingen. „Ik hou niet van Brussel”, zei hij. Dat komt goed uit: Brussel is na deze twee dagen ook even klaar met Cameron.

    • Stéphane Alonso
    • Mark Kranenburg