Grote beleggers zitten in bijna alle bedrijven - en dat is slecht voor de consument

Grote beleggers als Blackrock hebben belangen in vrijwel alle beursgenoteerde bedrijven. Consumenten zijn daarvan mogelijk de dupe.

Foto ANP / Jeroen Jumelet
 
 

Ze zitten overal in. Van ING en Ahold in Nederland tot Walmart en Apple in de Verenigde Staten. Vermogensbeheerders als BlackRock, Vanguard en State Street zijn zo groot dat ze aandelen bezitten in duizenden beursgenoteerde bedrijven. Ook als die bedrijven concurrenten zijn.

BlackRock is met 4.275 miljard euro onder beheer de nummer 1 onder de vermogensbeheerders. BlackRock is ook de grootste of een na grootste aandeelhouder van de zes grootste Amerikaanse banken, waaronder Bank of America en Citigroup. Ook BlackRocks concurrenten State Street en Vanguard behoren tot de grootste aandeelhouders.

Recent wetenschappelijk onderzoek toont dat dit aandelenbezit slecht uitpakt voor consumenten. Martin Schmalz van de Universiteit van Michigan en José Azar van consultant Charles River Associates namen bankaandelen in de VS onder de loep en onderzochten het effect van aandelenbezit van de vermogensbeheerders.

Uitkomst van het onderzoek: de betrokken banken blijken minder te concurreren dan in een normale marktsituatie. Prijsconcurrentie is namelijk niet in het belang van de grootste aandeelhouders: zij hebben er juist baat bij als alle bedrijven goed presteren.

Consumenten merken de gevolgen. De kosten voor betaalrekeningen waren in Amerikaanse provincies waar BlackRock en consorten aandeelhouders bij banken waren, in het onderzochte jaar (2013) zo’n 11 procent duurder, dan in provincies waar die banken niet actief waren.

Schmalz en Azar deden het onderzoek vorig jaar met aandelen in luchtvaartmaatschappijen. Daar speelt hetzelfde. Tickets zijn gemiddeld 3 tot 11 procent duurder op vliegroutes waar de vermogensbeheerders de grootste aandeelhouders van vliegmaatschappijen zijn.

Die constatering heeft nogal wat repercussies. Mededingingswaakhonden, zoals de ACM in Nederland, kijken bij fusies en overnames naar marktconcentraties: worden pakketjes niet te duur als FedEx concurrent TNT overneemt? Is er nog wel genoeg concurrentie als Ahold en Delhaize samengaan? Ze onderzoeken of bedrijven niet samenspannen en geheime prijsafspraken maken, zoals bij het natuurazijnkartel van Kühne en Burg of het beeldbuizenkartel van Philips, Samsung, Panasonic en LG.

Met hun onderzoeken tonen Schmalz en Azar nu aan dat daar nog een aandachtsgebied bij mag komen. Concurrentie wordt namelijk óók beïnvloed door de aandelen die vermogensbeheerders allemaal bezitten.

Ook in Europa?

Een vergelijkbaar Europees onderzoek bestaat nog niet, maar wordt op dit moment wel uitgevoerd aan de Universiteit van Leuven. Schmalz vertelt dat hij verwacht dat de theorie eveneens voor Nederland en Europa geldt; BlackRock en consorten behoren ook tot de grootste aandeelhouders in veel Nederlandse en Europese beursfondsen.

We hebben geen goede redenen om aan te nemen dat dit zich tot de VS beperkt. Integendeel zelfs, we geloven dat het probleem ook bestaat in andere landen met ontwikkelde financiële markten.

De laatste jaren zijn BlackRock en Vanguard flink gegroeid, onder meer doordat ze andere vermogensbeheerders hebben opgeslokt en er meer geld van institutionele beleggers als pensioenfondsen hun kant op stroomt.

Ze groeien bovendien door de opkomst van ‘passief’ beleggen, waarbij beleggers geld stoppen in trackers en indexfondsen. Die repliceren een index zoals de AEX of S&P 500 en doen het tegenovergestelde van fondsen waarbij een ‘superbelegger’ de aandelen kiest.

Volgens Schmalz moet goed worden nagedacht over de vraag welk niveau aandelenbezit van vermogensbeheerders in onderling concurrerende bedrijven gewenst is. „Dat is een vraag waar de autoriteiten zich dringend over moeten buigen.”

Zijn theorie heeft een zwakte: ze levert geen expliciet bewijs dat BlackRock en consorten ook daadwerkelijk samenspannen om de concurrentie te dempen. Maar volgens Schmalz is er indirect bewijs genoeg.

Zo wijst hij onder meer op een primeur van de Financial Times begin februari over dat de grootste vermogensbeheerders in het geheim bijeenkomen. Bij die bijeenkomsten werken ze volgens de FT aan voorstellen om „de langetermijnfocus” van bedrijven te verbeteren, maar wat er precies onder die cryptische omschrijving valt is gissen. Aan tafel zouden onder anderen superbelegger Warren Buffett en de top van BlackRock, Vanguard en Fidelity zitten.

De ACM zegt desgevraagd bekend te zijn met de onderzoeken. „Maar wij kunnen alleen ingrijpen als er harde bewijzen zijn dat de aandeelhouders samenspannen.” ACM-boetes belanden niet alleen bij de bedrijven die iets fout doen. In 2014 deelde de ACM boetes uit aan drie private-equity-firma’s die zij, als minderheidsaandeelhouders bij meelproducenten, verantwoordelijk hield voor prijsafspraken en een niet-aanvalsverdrag.

BlackRock laat weten zich niet te herkennen in het beeld dat aandelenbezit in meerdere bedrijven in dezelfde sector die bedrijven weerhoudt van onderlinge concurrentie.

Wij verwachten eerlijke en ethische concurrentie tussen de bedrijven waar wij namens onze cliënten in investeren.