De zwarte atleet die Hitler te kijk zette

In Amerika gaat vrijdag de film Race in première, over de actieve jaren van Jesse Owens, de zwarte atleet die de Hitler-Spelen verstoorde.

Een still uit de film Race, over de Amerikaanse atleet Jesse Owens. In het rode shirt hoofdrolspeler Stephan James.

Jesse Owens verdwijnt nooit uit de herinnering, ook al is hij 36 jaar dood. De zwarte Amerikaanse sprinter leverde met vier gouden medailles op de Olympische Spelen van 1936 in Berlijn een prestatie met eeuwigheidswaarde. Na twee documentaires is vrijdag in de Verenigde Staten de première van de biografische speelfilm Race over de atleet die Hitler bruuskeerde.

De trailer van Race:

De geschiedenis van Jesse Owens is vooral het verhaal van een sporter die dankzij zijn begenadigd sprinttalent het racisme in zijn vaderland agendeerde en de door Hitler gepropageerde superioriteit van het arische volk ondergroef. De leider van nazi-Duitsland wilde met de Spelen de blanke dominantie aantonen. De eerste olympische sporter die vier gouden medailles won verstoorde dat plan. Uitgerekend een zwarte man werd de held van de Hitler-Spelen.

Dit verhaal schreeuwt om verfilming

Een verhaal dat schreeuwt om een verfilming, maar pas in 1964 waagde Bud Greenspan zich aan die klus. Zijn documentaire Jesse Owens Returns to Berlin werd pas in 1968 vertoond vanwege het geïnstitutionaliseerde racisme bij de Amerikaanse televisiezenders. Owens’ meeste landgenoten zagen toen pas voor het eerst beelden van zijn uitzonderlijke prestaties. In 1936 bleven opnamen van zijn olympische titels op de 100 meter, 200 meter, verspringen en 4x100 meter estafette beperkt tot korte nieuwsflitsen in Amerikaanse bioscopen.

Jesse Owens wint goud op de 100 meter, in 10,3 seconden:

En hier goud bij het verspringen, 8,06 meter:
 

Later, in 1984, vier jaar na Owens’ dood, volgde de tv-documentaire The Jesse Owens Story van filmmaker Richard Irving. Het werkstuk van zowel Greenspan als Irving werd goed ontvangen, maar regisseur Stephen Hopkins wilde meer. Hij zag vooral een speelfilm in het leven van Jesse Owens. Die is er nu, alleen niet over diens gehele leven. Twee uur beeld zou volgens Hopkins geen recht doen aan de statuur van Owens. De regisseur beperkte zich tot de jaren 1933 tot en met 1936, in zijn ogen kenmerkend voor zowel de mens als de sportman Owens.

Vier wereldrecords tijdens één wedstrijd

In die periode begon Owens zijn studie en sportcarrière aan de als racistisch te boek staande Ohio State University in Columbus, brak hij door als atleet met vier wereldrecords op de befaamde Big Ten Meet in Ann Arbor (Michigan), trouwde hij met Ruth Solomon en won hij op de Spelen van Berlijn vier keer goud. Zijdelings komt de armoedige beginperiode van de opvoering in een arme boerenfamilie in Alabama en de verhuizing naar Cleveland aan de orde. Dat geldt ook voor de post-olympische jaren, waarin Owens vanwege de rassenscheiding moeilijk werk kon vinden.

Carice van Houten speelt de rol van Leni Riefenstahl, de lieveling van Adolf Hitler.

 

De ellende begon al in Duitsland, waar de Amerikaanse atletiekbond hem verplichtte mee te gaan op een Europese toer. Voor de bond lucratief, niet voor Owens die als amateur niet voor zijn inspanningen beloond mocht worden. Owens was na de voor hem intensieve Spelen fysiek en mentaal dusdanig uitgeput dat hij weigerde, waarna de bond hem schorste.

Na de oorlog vond hij pas werk

Toen gratie uitbleef , voelde Owens zich gedwongen zijn naamsbekendheid te gelde te maken. Hij verscheen als bezienswaardigheid bij honkbalwedstrijden en sprintte voor grof geld tegen paarden, honden en zelfs treinen. Pas later vond Owens (slecht betaalde) baantjes. Na de oorlog verging het hem beter en werd hij succesvol met een eigen publiciteitsbureau.

De jonge Canadese acteur Stephan James speelt in Race de rol van Jesse Owens. Hij geniet vooral bekendheid vanwege zijn rol als burgerrechtenleider John Lewis in de filma Selma (2014). Maar in de huid kruipen van een sportman viel hem zwaar. James heeft een sportachtergrond als basket- en volleyballer, maar niet als atleet. Hij moest zich de stijl en de speciale eigenschappen van Owens eigen maken, zowel bij het sprinten als verspringen. Dankzij atletiektrainingen en een nauwkeurige bestudering van Owens lichaamstaal heeft hij de sprinter vrij natuurlijk kunnen weergeven. James heeft zelf de meeste scenes gedaan; incidenteel liet hij zich vervangen door een stand-in.

Bruggenbouwer tussen blank en wit

Het verhaal van Owens had hem gestimuleerd, vertelde James in diverse interviews. Als Owens in staat was onder moeilijke omstandigheden naar Berlijn te reizen en bovendien extreem goed te presteren, dan kon hij dat ook, redeneerde de acteur.

De release van de film in de Verenigde Staten viel gelijk met de publicitaire opwinding over de bekendmaking van de ‘blanke’ Oscarnominaties, wat in interviews met James tot vragen over parallellen met Owens leidde. De acteur brandde zijn vingers niet aan de discussie en stelde de apolitieke Owens als voorbeeld van een bruggenbouwer tussen blank en zwart. Owens wilde de schotten verwijderen. James hoopt dat de film in dat opzicht inspireert. Owens was immers de man die Adolf Hitler niet de hand weigerde, maar zelf door Der Führer genegeerd werd.

    • Henk Stouwdam