Zika, vaccin of gif? Wat geeft microcefalie?

Wordt microcefalie in Brazilië wel door zika veroorzaakt? Komt het niet door vaccin, bestrijdingsmiddelen of te veel aandacht. Is dat waarschijnlijk?

Foto Felipe Dana/AP

Sinds de uitbraak van zika in Brazilië worden meer kinderen geboren met microcefalie: een ernstige ontwikkelingsachterstand van de hersenen. Sinds januari zijn al bijna 5.000 pasgeboren kinderen met zo’n afwijking gemeld. Daarvoor waren het er gemiddeld slechts 150 per jaar.

De Braziliaanse overheid, zo zegt de Braziliaanse ambassade in Nederland, heeft 220.000 soldaten gemobiliseerd die samen met inmiddels ruim 300.000 gezondheidsambtenaren en een leger vrijwilligers de strijd aangaan met de gelekoortsmug Aedes aegypti die het zikavirus op mensen overbrengt.

Maar het is vreemd dat kinderen met microcefalie bijna alleen nog maar gemeld worden uit Brazilië, en niet uit andere landen waar zika ook heerst.

Dat roept de vraag op of er in Brazilië niet wat anders aan de hand is. Om de precieze oorzaak te ontrafelen van deze golf van kinderen met te kleine hoofdjes is echter langdurig onderzoek nog, bijvoorbeeld naar de invloed van zikavirus op zwangerschappen. Een definitief antwoord zal jaren op zich laten wachten.

De Braziliaanse minister van volksgezondheid, Marcelo Castro, zei een week geleden in een toespraak „100 procent zeker” te zijn dat het zikavirus verantwoordelijk is voor de toename in microcefalie. Maar ondertussen wemelt het op internet van berichten van activisten én serieuze onderzoekers die zeggen andere verklaringen te hebben gevonden.

Bekijk ook: de In beeld-fotoserie van moeders met hun baby's met microcefalie.

Vooruitlopend op alle onderzoeksresultaten inventariseert NRC hoe realistisch de verschillende scenario’s zijn. Wat veroorzaakt de microcefalie in Brazilië?

1| Microcefalie ontstaat door een virusinfectie tijdens de zwangerschap.

Van diverse infecties bij zwangere vrouwen is bekend dat zij het risico op microcefalie vergroten. Rode hond tijdens de zwangerschap, overgebracht door het rubellavirus, kan ernstige neurologische afwijkingen bij kinderen veroorzaken. Ook het cytomegalovirus en de toxoplasmoseparasiet zijn daartoe in staat. Als zika net zo veel ellende zou veroorzaken als die drie virussen, zouden er al veel meer kinderen met microcefalie moeten zijn geboren. Nog altijd is het overgrote deel van de kinderen die geboren worden in het ‘zikagebied’ in noordoost-Brazilië gezond.

In een klein aantal onderzoeken is het zikavirus vastgesteld bij kinderen met microcefalie en hun moeders. Maar dat is geen sluitend bewijs dat het virus de oorzaak van is van de geboorte-afwijking.

Buurland Colombia rapporteerde deze week dat meer dan 3.000 zwangere vrouwen geïnfecteerd zijn met het zikavirus, maar dat er tot dusver geen extra microcefalie wordt gezien. Uit zeker vijf Zuid-Amerikaanse landen waar zika voorkomt, waaronder Suriname, komen nu meldingen van een toename van mensen met het Guillain-Barré syndroom, een tijdelijke verlamming die net als microcefalie wordt toegeschreven aan zika. Maar ook daar is nog geen extra microcefalie gezien. Omdat zika daar nog niet zo lang voorkomt, kan het zijn dat dit zich pas later openbaart, als meer kinderen van geïnfecteerde moeders ter wereld komen.

Het valt ook niet uit te sluiten dat microcefalie het gevolg is van een infectie met verschillende virussen tegelijk, bijvoorbeeld zika in combinatie met dengue en chikungunya, virusziekten die door dezelfde mug worden overgebracht.

Als zika wel de oorzaak is van de toename in microcefalie, dan is een geluk bij een ongeluk dat de epidemie zichzelf zal uitdoven. Op dit moment is iedereen in Zuid-Amerika bevattelijk voor het zikavirus, dat er nooit eerder geheerst heeft. Maar zodra een groot deel van de bevolking een infectie heeft doorgemaakt, ontstaat er waarschijnlijk ‘kudde-immuniteit’, waardoor zwangere vrouwen automatisch beter beschermd zijn. Het virus kan zich dan veel minder makkelijk verspreiden, en de kans op infectie neemt af.

Maar ondertussen kan het virus zijn weg over de wereld vervolgen. Overal waar Aedes aegypti leeft, kan zika nog steeds mensen vinden die nog nooit aan het virus waren blootgesteld. Dat is ook de voornaamste reden dat de WHO zika tot internationale noodsituatie uitriep. De muggen elimineren, of het ontwikkelen van een goed beschermend vaccin zijn maatregelen die op de langere termijn soelaas bieden.

Alles afwegend: het is goed mogelijk dat zika microcefalie veroorzaakt.

2| Verkeerd gebruikte pesticiden zijn verantwoordelijk.

Abrasco, een Braziliaanse organisatie van milieu- en arbo-artsen, riep begin februari de overheid op om te kijken naar pesticiden als oorzaak van de toegenomen microcefalie. Zij wezen met name op het gebruik van pyriproxifen, dat sinds 2014 massaal aan het (drink-)water wordt toegevoegd om muggen te bestrijden. Pyriproxyfen, handelsnaam Sumilarv, is een larvicide. Het molecuul lijkt op een hormoon dat voor muggenlarven essentieel is om zich tot volwassen mug te ontwikkelen. De larven krijgen misvormingen en gaan dood. Het middel dat geproduceerd wordt door het Japanse bedrijf Sumimoto Chemicals, wordt door de Wereldgezondheidsorganisatie aangeraden om muggen te bestijden. In Brazilië verving het de middelen diflubenzuron en novaluron.

Maar, schrijven de artsen van Abrasco, al deze bestrijdingsmiddelen worden en werden niet altijd op de juiste manier gebruikt. Lees: te hoog gedoseerd, waardoor de gezondheid van de bevolking in gevaar komt.

Abrasco werd deze week bijgevallen door een organisatie van Argentijnse huisartsen die zich ‘Physicians in the Crop-Sprayed Villages’ noemt. In hun rapport schrijven de artsen dat dit effect van verkeerd gebruikte middelen vooral de arme bevolking treft, omdat die afhankelijk zijn van open waterreservoirs. De bezorgde Braziliaanse en Argentijnse artsen hebben zelf geen onderzoek gedaan om hun vermoedens te bevestigen.

Het is voer voor complotdenkers en milieuactivisten, die al snel een verband legden met de Amerikaanse bestrijdingsmiddelenproducent Monsanto, een bedrijf dat wel vaker onder vuur ligt. Brazilië is wereldwijd een van de grootverbruikers in bestrijdingsmiddelen.

Alles afwegend: mogelijk veroorzaken bestrijdingsmiddelen schade.

3| Het is een onverwachte bijwerking van vaccinatie

Zwangere vrouwen in Brazilië krijgen sinds 2015 een Tdap-vaccinatie. Dat is een combinatievaccin dat beschermt tegen tetanus, difterie en kinkhoest. De Braziliaanse overheid besloot daartoe omdat kinkhoest in het land toenam. Kinkhoest is vooral levensbedreigend voor jonge kinderen, en door de moeder te vaccineren zijn kinderen in hun eerste maanden beter beschermd, voordat zij zelf kunnen worden gevaccineerd. Op internet circuleren verhalen die erop wijzen dat de invoering van het vaccinatieprogramma precies samenvalt met de toename van microcefalie. Het vaccin zou vooraf niet voldoende getest zijn op de veiligheid voor het ongeboren kind, maar dat klopt niet. Het lijkt erop dat de antivaccinlobby de angst voor microcefalie kaapt voor zijn eigen doelen. Een onderzoek waarin al het bestaande vaccinonderzoek bij zwangeren is samengeveegd laat zien dat dit vaccin geen problemen veroorzaakt.

Alles afwegend: het is onwaarschijnlijk dat het aan vaccinatie ligt.

4| Het komt door de experimenten met transgene muggen

Het Britse bedrijf Oxitec heeft bij verschillende experimenten in Brazilië vijftien miljoen genetisch veranderde muggen losgelaten. Deze kunnen zich niet verder voorplanten omdat zij afhankelijk zijn van het antibioticum tetracycline. Volgens tegenstanders van deze experimenten zou dit antibioticum door het gebruik in de veehouderij zo ruim in het milieu aanwezig zijn dat de muggen het overleven. Maar er is geen bewijs. Een volgende vraag is hoe speciaal deze laboratoriumgekweekte muggen microcefalie veroorzaken.

Alles afwegend: heel onwaarschijnlijk dat het aan de transgene muggen ligt.

5| De Braziliaanse statistieken van microcefalie kloppen niet

De cijfers van microcefalie waren voor de uitbraak van zika onwaarschijnlijk laag. Nadat artsen in oktober 2015 voor het eerst een verband legden tussen het nieuwe Zika-virus en de toename van microcefalie stond die aandoening opeens vol in de schijnwerpers. Dat kan een doorslag hebben gegeven naar overrapportage.

In Brazilië gold een ruime definitie van microcefalie: een hoofdomtrek van minder dan 32 centimeter bij een pasgeborene. Dat betekende dat ook veel gezonde kinderen ten onrechte als microcefaal zijn gerekend. In Brazilië worden vrijwel alle diagnoses van de pasgeboren kinderen met microcefalie nu opnieuw bekeken. Bij de eerste 1.113 gemelde kinderen die nader zijn onderzocht, bleek bijna tweederde toch gezond.

Alles afwegend: goed mogelijk dat de statistiek niet klopt.

6| Er moeten nóg andere verklaringen voor bestaan

Microcefalie kan vele oorzaken hebben. Het is deels erfelijk. Daarnaast kunnen slechte voeding en alcohol- of drugsmisbruik tijdens de zwangerschap ook misvormingen geven. Artsen wijzen erop dat er in Brazilië onder het arme deel van de bevolking veel vitamine A- en zinkgebrek bestaat, wat het risico op microcefalie verhoogt. Dit scenario verklaart niet de plotselinge stijging.

Alles afwegend: het is niet waarschijnlijk dat er plots iets anders veranderde.

    • Sander Voormolen