Geen amyloïd? Ook stress is mogelijke oorzaak van dementie

Wat als eiwitstapeling in de hersenen níet de oorzaak van dementie is, maar een bijverschijnsel van een ander ziekteproces. Welk ziekteproces is dat? En is het er één? Zijn het er meer?

Het eiwit tau dat, los van de β-amyloïdplaques, eiwitkluwens in de hersenen vormt, duikt weer als boosdoener op.

En stress. In zenuwcellen die langdurig gestresst zijn kunnen de zenuwverbindingen langdurig overbelast zijn en uiteindelijk onklaar raken. Die onderlinge verbindingen, daardoor werken onze hersenen en bestaat ons geheugen en gedrag.

Stress in zenuwcellen ontstaat door depressie en burnout. En door ongezond leven – door ontstekingsreacties die door overvolle vetcellen in stand worden gehouden, door beginnende diabetes, door hoge bloeddruk.

En als er dan zenuwcellen kapot gaan, of stofwisselingsproducten (zoals β-amyloïd) achterblijven, dan moet de rommel worden opgeruimd. Daar zorgt het afweersysteem voor. En opruimwerk gaat gepaard met lokale ontstekingsreacties. Dementie als afweerziekte, dat is ook een theorie.

In het vorig jaar verschenen boek Alzheimer Onderzocht, de laatste wetenschappelijke inzichten interviewden de auteurs 30 Nederlandse dementiedeskundigen. Het was een initiatief van de Internationale Stichting Alzheimer Onderzoek. De kenners verschillen flink van mening. Als boosdoeners bij het ontstaan van dementie noemen ze behalve β-amyloïd, tau en het afweersysteem ook de groei van nieuwe neuronen die niet goed rijpen, slechte bloedvaten en storingen in de mitochondriën. Mitochondriën zijn de energieleveranciers in levende cellen. Die hypothesen maken meer kans met een wankelende amyloïdhypothese

Maar wat moeten wij ondertussen?

En de mensen die aan hun geheugen twijfelen?

Gezond leven. Actief blijven. Zoek niet één oplossing. Die is er niet. Kijk naar onderzoeker Dale Bredeson die een 36-puntenplan uitprobeerde op tien patiënten (Aging, september 2014). Hij veegde alles bij elkaar wat misschien invloed heeft op (beginnende) dementie. Van alternatieve kruidentherapie, via voedings-, bewegings- en slaapadviezen, meditatie en yoga tot vitaminen, mineralen en schildklierhormonen. Al die dingen worden toch nooit apart onderzocht, dus kun je ze beter maar allemaal tegelijk toepassen, zolang ze niet schadelijk zijn, redeneerde Bredeson. In zijn programma hoefde niet iedereen alles te doen en slikken. Dat was afhankelijk van gemeten bloedwaarden van een hele reeks stofjes. Tien proefpersonen beschrijft hij, het is natuurlijk een experiment van niks, maar bij negen werd een verbetering gemeten.

In Finland is dat met 2.654 mensen met een verhoogde kans op dementie op simpeler manier nog eens gedaan. Met een dieet, lichaams- en geheugentraining, waar de helft van hen, door het lot aangewezen, aan meedeed. De andere helft leefde gewoon voort. In de behandelde groep verging het de mensen wat beter. (The Lancet, 6 juni 2015).

Het blijft de vraag in hoeverre gezonder leven tot minder patiënten leidt. Naar schatting een derde van alle dementie is te voorkomen als iedereen jarenlang gezond gaat leven. En een hoge opleiding krijgt, want een goede scholing beschermt tegen dementie.

Verder is het afwachten wat het onderzoek oplevert. Van der Flier: „We kunnen pas 10 jaar bij levende mensen met PET- en MRI-scanners zien wat er in hun hersenen gebeurt. De biomarkers worden steeds beter en er komen er steeds meer. Die amyloïdhypothese ging uit van een cascade, van opeenvolgende schade. Maar we moeten eerst uitzoeken of het zo’n lineair proces is. Waarschijnlijk niet.”

Wat dan wel? Van der Flier: „Waarschijnlijk verloopt een route naar eventuele dementie bij mensen op verschillende manieren. Het is nog maar de vraag of tau-, en amyloïdophopingen, vaatschade, vervallende synapsen wel oorzakelijk steeds met elkaar verbonden zijn. Dat zijn de vragen die we moeten beantwoorden.”

    • Wim Köhler