Asiel hoeven ze niet. Wel vertrekgeld

Oekraïeners vragen steeds vaker asiel aan in Nederland. Kansloos meestal, maar ze kunnen wél een vertrekpremie van 3.450 euro krijgen.

Wie Ivano-Frankivsk intoetst in een zoekmachine op internet, wordt overstelpt met aanbiedingen van goedkope vluchten en van mooie hotels. De West-Oekraïense regio aan de voet van de Karpaten is geen streek waarvandaan je een concentratie van asielaanvragen zou verwachten. Toch is dat wat er in de laatste maanden van het afgelopen jaar gebeurde.

Uit de regio Ivano-Frankivsk – ooit onderdeel van het grote Habsburgse Rijk – sprong het aantal asielaanvragen met tientallen tegelijk omhoog. Met de trein kwamen de West-Oekraïeners via het nabijgelegen Lviv, Warschau en via Berlijn uiteindelijk terecht in het Groningse Ter Apel. Velen van hen hadden een Pools toeristenvisum, een gemakkelijke manier om het Schengengebied en de Europese Unie in te komen.

In Ter Apel, ook wel asielhoofdstad van Nederland genoemd vanwege het grote aanmeldcentrum, lieten de asielzoekers zich registreren. Als ze vervolgens daadwerkelijk de procedure in gingen – niet iedere Oekraïener deed dat – werd hun aanvraag met voorrang behandeld.

Sinds vorig najaar hanteert staatssecretaris Klaas Dijkhoff (VVD, Veiligheid en Justitie) namelijk het zogeheten ‘sporenbeleid’: groepen asielzoekers van wie men denkt dat hun aanvraag geen of weinig kans maakt, worden met voorrang behandeld. Zo kunnen ze snel het systeem weer uit. Elke plek is er immers één, gezien de grote toevloed van asielzoekers uit oorlogsgebieden als Syrië.

Dat voorrangsbeleid geldt ook voor Oekraïeners. Het overgrote deel van hun asielaanvragen wordt afgewezen, meestal ook voor degenen die zeggen voor hun leven te vrezen omdat ze in militaire dienst moeten in Oost-Oekraïne.

Recentelijk schreef Dijkhoff aan de Tweede Kamer dat hij de mogelijkheden onderzoekt om Oekraïne op de lijst van veilige landen te zetten. De groep uit Ivano-Frankivsk zat ongeveer één tot vier maanden in Nederlandse opvangcentra, zegt een bron. Dat is relatief kort vergeleken met de groep Syriërs of Eritreeërs, die hier al snel minstens een jaar moeten verblijven.

Doortimmerd businessplan

De plotselinge groei van asielaanvragen uit één regio in de (veilige) Westelijke Oekraïne wekte argwaan bij Nederlandse autoriteiten. Hetzelfde gold voor de achtergronden en het gedrag van de betreffende asielzoekers. Het gaat volgens bronnen vaak om mensen die werkloos zijn, en snel belangstelling toonden voor het pakket dat terugkeerders helpt een nieuw bestaan op te bouwen in het land van herkomst. Sommigen kwamen met een „doortimmerd businessplan” naar Nederland.

Wie vrijwillig teruggaat kan aanspraak maken op een terugkeerpakket. De waarde daarvan kan oplopen tot zo’n 3.450 euro. Ter vergelijking: het jaarinkomen van de gemiddelde Oekraïner wordt geschat op ongeveer 2.000 euro. Ook wie zich alleen na aankomst laat registreren en niet de asielprocedure ingaat, kan een onderdeel van zo’n pakket krijgen. Een deel (1.500 euro ) wordt in natura betaald, bijvoorbeeld met ondersteuning in de vorm van een opleiding of hulp bij het krijgen van werk.

Uitvoerder van de regeling is de Internationale Organisatie voor Migratie (IOM). Vorig jaar zomer sloeg IOM Nederland al eens alarm. Opvallend veel asielzoekers die vanuit Kosovo naar West-Europa reisden, deden aan „asielshoppen”, zei Martin Wyss, van het IOM in Nederland. Ze kozen de landen waar de omstandigheden het best zijn en de terugkeervergoeding het hoogst. Kosovo werd vervolgens uit de regeling verwijderd.

De IOM zou dat nu ook het liefste doen voor Ivano-Frankivsk, het deel van Oekraïne waar de asielzoekers vandaan komen, zegt Martin Wyss. De cijfers spreken volgens de IOM voor zich: de laatste jaren maakte nog een relatief gering aantal Oekraïeners aanspraak op de regeling, vorig jaar opeens 58. Nu zijn het er alleen al voor afgelopen januari 64. Reden voor de IOM om aan de bel te trekken bij het ministerie. Wel beklemtoont de IOM alleen aanwijzingen te hebben voor misbruik, geen bewijzen.

De organisatie ziet niet bijster veel belangstelling bij deze Oekraïeners voor het verkrijgen van een asielstatus, wél voor de terugkeerregeling. Wyss: „Mogelijk dat deze doelgroep niet eens behoefte heeft aan het krijgen van een asielstatus.”

Uitsluiting van een regio is echter juridisch heel ingewikkeld, aldus de IOM. Tot nu toe ging het om landen of gebieden met een speciale status, zoals Kosovo. Uitsluiting van Oekraïne als geheel vindt de organisatie echter veel te ver gaan.

Corruptie en misbruik

Het ministerie van Veiligheid en Justitie moet hierover uiteindelijk beslissen. Een woordvoerster zegt dat een onderzoek is gestart naar de plotselinge stijging van Oekraïeners met een terugkeerregeling. „Besluitvorming”, zoals de woordvoerster dit noemt, volgt dit voorjaar.

Het is dezelfde periode waarin de campagne voor het referendum over het Associatieverdrag met Oekraïne op volle kracht is gekomen. Corruptie en misbruik van West-Europees geld in Oekraïne zijn enkele van de thema's waarvan tegenstanders van het verdrag zich graag bedienen. De volksraadpleging wordt gehouden op 6 april. De terugkeerregeling wordt gefinancierd met Nederlands belastinggeld. De ministeries van Veiligheid en Justitie en van Buitenlandse Zaken betalen mee, net als de EU.