Alleen voor een premie naar Nederland

3.450 euro. Zoveel kunnen Oekraïeners krijgen als ze terugkeren naar hun land. Het ministerie vermoedt misbruik.

Oekraïens geld Foto Istock

Het aantal asielzoekers uit Oekraïne dat gebruikmaakt van een terugkeerregeling (maximaal 3.450 euro per persoon) is sterk gegroeid. Ook zijn vrijwel alle recente terugkeerders die dat doen afkomstig uit één regio in westelijk Oekraïne.

De Internationale Organisatie voor Migratie (IOM), die de terugkeerregeling uitvoert, ziet dit als aanwijzingen voor „mogelijk misbruik”, al zijn er geen bewijzen. De Oekraïeners zijn vaak maar korte tijd in Nederland.

Het ministerie van Veiligheid en Justitie zegt inmiddels onderzoek te doen naar de Oekraïeners. De maximale hoogte van de terugkeerpremie (deels in natura) is hoger dan het gemiddelde jaarinkomen van de Oekraïeners (ongeveer 2.000 euro).

Waren er heel 2015 nog 58 Oekraïeners die met een terugkeerregeling vertrokken, alleen al in januari van dit jaar waren het er 64, zo blijkt uit cijfers van de IOM. Daarmee neemt Oekraïne de koppositie in op de ranglijst van terugkeerders.

Vrijwel alle recente aanvragers zijn afkomstig uit Ivano-Frankivsk in West-Oekraïne, zo bevestigt de IOM. West-Oekraïne geldt als veilig. Staatssecretaris Klaas Dijkhoff (Veiligheid en Justitie, VVD) kondigde kort geleden aan de mogelijkheden te onderzoeken om heel Oekraïne op de lijst van veilige landen te plaatsen. Het grootste deel van de asielverzoeken uit dit land wordt afgewezen.

De snelle, plotselinge groei van asielaanvragen uit één specifieke en veilige regio is volgens de IOM de belangrijkste aanwijzing voor mogelijk misbruik. „Er kunnen meerdere oorzaken zijn van plotselinge groei”, zegt een woordvoerder. „Dit geval doet echter vragen rijzen over mogelijk misbruik van het systeem.” Vorig jaar zomer sloot Nederland Kosovo uit van gebruik van de regeling na tekenen van misbruik.

Door het ministerie van Veiligheid en Justitie „is ook een stijging geconstateerd”, zegt een woordvoerder. „Dat is aanleiding geweest om nader onderzoek te doen naar het gebruik van ondersteuning door (groepen van) vreemdelingen afkomstig uit Oekraïne. Dit onderzoek loopt nog en zal naar verwachting op korte termijn, in het voorjaar, worden afgerond. Daarna zal besluitvorming plaatsvinden.”

Vaak werkloos

Behalve de plotselinge groei in één regio hebben ook achtergronden en gedrag van de asielzoekers argwaan gewekt. Het gaat volgens bronnen om mensen die vaak werkloos zijn, relatief kort in de opvang hebben gezeten (ongeveer één tot vier maanden), en zich snel melden voor het terugkeerpakket. Sommigen kwamen met een „doortimmerd businessplan” naar Nederland, aldus een bron.

Het is voor Oekraïeners relatief eenvoudig om de EU legaal in te reizen met een (veelal Pools) toeristenvisum. Ook als men niet de asielprocedure in gaat, maar zich na aankomst alleen laat registeren in Ter Apel, kan men in aanmerking komen voor (delen van) het terugkeerpakket.

Wie toch asiel aanvraagt en de procedure in gaat, zegt soms voor het eigen leven te vrezen omdat men zou zijn opgeroepen voor militaire dienst in Oost-Oekraïne. Ook deze uitleg wordt meestal niet geaccepteerd.

Sinds enige tijd hanteert de IND een ‘sporenbeleid’ . Daarbij worden asielzoekers van wie de aanvraag minder kansrijk wordt geacht met voorrang behandeld. Oekraïeners vallen daaronder.

Martin Wyss, directeur van IOM in Nederland, waarschuwde eerder – los van deze specifieke kwestie – voor het trekken van al te snelle conclusies van misbruik. Soms is er volgens hem sprake van „miscommunicatie tussen de manier waarop wij naar ons asielsysteem kijken en de manier waarop ons systeem wordt bekeken in landen die ver weg liggen”, zei hij. Daardoor kan de terugkeerregeling oneigenlijk worden gebruikt, aldus Wyss, zonder dat sprake is van bewust misbruik.

De kwestie ligt gevoelig nu Nederland afstevent op het referendum over het associatieverdrag met Oekraïne op 6 april. Corruptie en misbruik van West-Europees geld in Oekraïne zijn een van de thema’s van de tegenstanders van het verdrag.

Oorlogsgebieden

IOM Nederland en het ministerie van Veiligheid overleggen over een oplossing, zegt IOM-chef Wyss: „Zowel wij als het kabinet zijn ons bewust van deze nieuwe trend. We zijn niet dom.” Een mogelijke oplossing, mits juridisch haalbaar, is het uitsluiten van de groep uit Ivano-Frankivsk van aanvullende terugkeerondersteuning. „Mogelijk dat deze doelgroep niet eens behoefte heeft aan het krijgen van een asielstatus”, aldus Wyss.

Het uitsluiten van de Oekraïeners uit Ivano-Frankivsk zou het opvangsysteem van asielzoekers kunnen ontlasten. De Oekraïeners houden immers plaatsen bezet voor andere asielzoekers uit oorlogsgebieden als Syrië.

De terugkeerregeling moet afgewezen asielzoekers de kans te geven een nieuw bestaan op te bouwen in het land van herkomst. De regeling kent drie componenten. 200 euro daarvan is bedoeld om de eerste kosten na vertrek op te vangen. Deze bijdrage wordt meegegeven op een debit card bij vertrek op Schiphol. 1.750 euro kan worden gebruikt voor bijvoorbeeld het starten van een onderneming. Die staat eveneens op een debit card. Daarnaast is 1.500 euro in natura beschikbaar. Voor die waarde kan men bijvoorbeeld een opleiding volgen. De terugkeerregeling wordt gefinancierd door de ministeries van Veiligheid en Justitie en van Buitenlandse Zaken. Vorig jaar vertrokken 2.941 mensen via IOM uit Nederland met een terugkeerregeling.