Plan-Samsom nadert zijn ontknoping

De EU gaat rechtstreeks vluchtelingen uit Turkije opnemen. Is het plan. Als Ankara donderdag meewerkt, kan Schengen blijven.

Een vluchteling steekt de grens tussen Macedonië en Servië over.
Een vluchteling steekt de grens tussen Macedonië en Servië over. Foto Armend Nimani/AFP

Een kerngroep van twaalf EU-landen probeert deze week een doorbraak in de vluchtelingencrisis te forceren. De landen zijn bereid rechtstreeks vluchtelingen op te nemen uit Turkije, als dat land zich bereid toont vluchtelingen terug te nemen die de gevaarlijke oversteek naar de Griekse eilanden toch nog weten te maken. Op een minitop met de Turkse premier Ahmet Davutoglu komende donderdag moet het plan vorm krijgen.

De Duitse bondskanselier Angela Merkel is voortrekker, samen met Nederland, op dit moment roulerend EU-voorzitter. Minister Bert Koenders (Buitenlandse Zaken, PvdA) zei dinsdag in Brussel „relatief optimistisch” te zijn over de kans van slagen van het plan. Ook de Europese Commissie staat er volgens ingewijden intussen volledig achter.

De combinatie van ontmoediging en legale migratie wordt algemeen gezien als de laatste poging om de vrijreizenzone Schengen te behoeden voor verder uiteenvallen. Maandag dreigde een groep Oost-Europese landen met harde maatregelen, zoals de bouw van hekken langs Griekenland, als de Europese aanpak blijft falen. Verschillende EU-landen hebben weer grenscontroles ingevoerd wegens de grote toestroom van vluchtelingen.

Het plan van Merkel, in Nederland bekend als het plan-Samson, zou een radicale breuk zijn met het beleid tot nu toe. Dat draaide om het ‘herverdelen’ van vluchtelingen die al illegaal voet op Europese bodem hebben gezet, ‘relocatie’ in jargon.

Het voornemen was om 160.000 vluchtelingen op deze manier een nieuw thuis te geven. Maar in de praktijk is bijna niemand nog ‘herverdeeld’, ondanks herhaalde oproepen van de Europese Commissie om gemaakte afspraken na te komen. De min of meer verplichte quota die landen kregen opgelegd, leidden tot grote onderlinge spanningen, maar hebben ook geen effect gehad. „Relocatie is dood”, zegt een EU-diplomaat.

Een nieuw toverwoord

Het nieuwe toverwoord is nu resettlement: het direct invliegen van vluchtelingen vanuit Turkije, zodat ze niet in de verleiding komen om in gammele bootjes te stappen. Voorwaarde is wel dat Turkije helpt bij het effectief afsluiten van de Egeïsche zee.

Hoeveel vluchtelingen zullen worden overgebracht is nog niet duidelijk, temeer daar het logistiek een grote uitdaging is. UNHCR, de vluchtelingenorganisatie van de Verenigde Naties, slaagt er bijvoorbeeld in om 50.000 vluchtelingen per jaar op deze manier te herhuisvesten. PvdA-leider Diederik Samsom, die ook actief lobbyt voor het plan, denkt aan tussen de 150.000 en 250.000 mensen per jaar. Bondskanselier Merkel zou aan nog hogere getallen denken.

Direct betrokkenen wijzen erop dat zulke aantallen mogelijk moeilijk haalbaar zijn, maar vinden het vooral belangrijk dat het principe – legale migratie in ruil voor minder illegale migratie – zo snel mogelijk van de grond komt. De afgelopen dagen is met Turkije stevig onderhandeld over een concepttekst. Die zal donderdag op de minitop worden besproken. Belangrijkste discussiepunt is de vraag of de vluchtelingen die Turkije niet terugneemt, moeten worden afgetrokken van de aantallen die de EU legaal wil binnenhalen. Na de bijeenkomst volgt nog een reguliere top, met álle EU-landen, die deels ook over migratie gaat.

Plannen voor een hoog hek

Eerder deze week zei de Franse premier Manuel Valls dat hij er niet over piekert om extra vluchtelingen op te nemen. Maar ook Frankrijk is erbij op de komende minitop. In eerste instantie zou het alleen om Syrische vluchtelingen gaan, die zich al meer dan een jaar geleden in Turkije als vluchteling hebben geregistreerd. Het idee hierachter is dat het nieuwe plan geen aanzuigende werking mag hebben op nieuwe vluchtelingen naar Turkije.

De tijd dringt, want de vier landen van de Visegradgroep (Polen, Tsjechië, Slowakije en Hongarije) maken zich sterk voor de bouw van een hoog hek op de Grieks-Macedonische grens. Zij toonden zich maandag bereid om dat te bemannen met eigen grenswachters. Griekenland ziet daar niets in, omdat het land zou blijven zitten met honderdduizenden migranten die de rest van Europa niet in mogen. Griekenland doet mee in de coalitie van bereidwilligen. Ook Italië zit nu in de coalitie: het land vreest dat migranten massaal met veerboten via Albanië zullen proberen om naar Italië te komen als het ze niet meer lukt Macedonië in te komen.

Dat de Europese Commissie achter het plan-Merkel staat blijkt ook uit de laatste migratienota die vorige week verscheen. De Commissie moedigt lidstaten aan zo snel mogelijk een lijst met ‘veilige derde landen’ op te nemen in hun nationale wetgeving, zodat migranten daarnaar kunnen worden teruggestuurd met een ‘light’ versie van een asielprocedure. Daarbij draait het vooral om de vraag of Turkije een veilig derde land is.

Over die vraag verschillen de meningen sterk. Volgens de Turkije-rapporteur voor het Europees Parlement Kati Piri (PvdA) dreigt de EU te gemakkelijk te concluderen dat Turkije veilig is, omdat de Turkse hulp nodig is in de vluchtelingencrisis. Piri is in principe voorstander van het bij wijze van ontmoediging terugsturen van vluchtelingen. „Maar daarvoor moet nog wel het een en ander gebeuren in Turkije.”

Ook minister Koenders zei dinsdag dat Turkije zijn asielstandaarden in lijn moet brengen met die van de EU. Nu kunnen alleen mensen uit Europa asiel aanvragen in Turkije. Mensen uit het oosten, zoals Irak en Syrië niet. Piri: „Die geografische beperking moet worden opgeheven, zodat iedereen asiel kan aanvragen. Dat is minimaal.”