Dit is geen kindergitaartje meer

De ukelele was lang het kleine zusje van de gitaar. Maar de viersnarige vrolijkerd wordt volwassen.

De ukelele is groot geworden. De kleine, viersnarige gitaar is niet langer het komische instrument van artiesten als Brigitte Kaandorp en Nico Haak. Hoor maar hoe stoere mannen als Vance Joy (‘Riptide’), Jason Mraz (‘I’m yours’) en Jack Johnson (‘Breakdown’) zomer en zoete melancholie uit het gitaartje slaan.

Kijk maar hoe ze in hun videoclips, met opgerolde spijkerbroeken in de branding, het gitaartje in hun grote knuisten klemmen. En voel hoe het punchy geluid recht naar het hart gaat. ‘Als ik mijn ogen toe doe ben ik in Honoloeloe’, dichtte Jules Deelder. Maar met een ukelele in de hand sta je ook meteen met je blote voeten in het zand. Dat kan iedere amateur-ukelelespeler – en dat zijn er in Nederland steeds meer – je vertellen: zodra je je ukelele tevoorschijn haalt, gaat de zon schijnen.

In de gitaarwinkel La Guitarra Buena in Amsterdam heeft eigenaar Rudolf Eeken een hele wand ingeruimd voor ukeleles. „Een jaar of zes geleden werd het instrument opeens heel populair”, zegt hij. Er was geen concert in de Melkweg of de ukelele was erbij. Pearl Jam-leadzanger Eddie Vedder bracht zijn soloalbum Ukelele Songs (2011) uit. En het Ukulele Orchestra of Great Britain deed Paradiso aan. „De singer-songwriterhausse hielp ook een handje”, zegt Eeken.

Een ukelele voor erbij

Nu is de ukelele geen „kindergitaartje” meer, maar „een volwaardig instrument”. Eeken verkoopt ukelelebladmuziek voor hardrock, barok, Bach en The Beatles. Steeds meer van zijn klanten, onder wie producent Alain Clark, kopen een ukelele voor erbij. „Het is ook een ideaal instrument voor beginners”, zegt Eeken. „Het past zo in je tas, dus je neemt het makkelijk mee naar strand of park. En dan lekker, met drie akkoorden, bij het kampvuur liedjes zingen. Met een ukelele is het meteen gezellig.”

En gezellig is het in de oude, roze geverfde treinwagon van Barbara Tammes, in een weiland in De Rijp, bij Alkmaar. Buiten giert de wind, binnen spelen en zingen Tammes en Liselotte Goed. Samen hebben ze de website uked.nl. Ze verkopen handgemaakte ukeleles uit Portugal en geven – als variant op de Tupperware Party – Ukeparties. („De Ukelele workshop was te gek!” schrijft ene Lara op de website. „Binnen twee uur speelden we al een liedje van Jason Mraz. Nooit verwacht dat ik zo snel een instrument zou kunnen bespelen zonder muzikale ervaring.”)

Twee jaar geleden kwamen de yogalerares (Goed) en de kinderboekenschrijftser (Tammes) elkaar tegen op camping De Lievelinge in Vuren. Goed zat onder een grote treurwilg op de ukelele te spelen en te zingen en Tammes wist meteen: dat wil ik ook. Ze had „nul muzikaal talent”, maar Goed leerde haar een paar akkoorden en die avond speelde ze al ‘The lion sleeps tonight’. Een week later speelden ze samen ‘You and I’ van Ingrid Michaelson.

„Voor het eerst in jaren voelde ik me ontspannen”, zegt Tammes. „Dat gevoel wilde ik vasthouden.” Nu speelt ze ukelele in bed, op de bank en in de file. En wil ze samen met Goed anderen enthousiasmeren. „Mensen die ook al lang de droom hadden opgegeven ooit nog zelf een instrument te spelen.”

Mooi en simpel en hoge kwaliteit

De liefde voor de ukelele hangt volgens Tammes samen met de behoefte van veel mensen om hun leven te „downsizen”. „Voor wie houdt van mooi en simpel en hoge kwaliteit is de ukelele het aangewezen instrument.” Net zoals je met vier ingrediënten (water, gist, zout, meel) een fantastisch brood kunt bakken, zo kun je met vier snaren (G, C, E, A) bijna alle liedjes spelen.

Maar onderschat de ukelele niet. Vraag voormalig gitarist en huidig ‘ukelicion’ Harald Boxtart uit Gouda naar de mogelijkheden van de viersnarige gitaar en hij houdt niet meer op. Muziekleraar Boxtart had altijd klassieke gitaar gespeeld, tot de directeur van zijn muziekschool hem vier jaar geleden vroeg zich in de ukelele te verdiepen. Dat deed hij met frisse tegenzin.

„Wat moet je met vier snaren als je er zes gewend bent? Wat heeft een ukelele wat een gitaar niet heeft? Ik zag de noodzaak niet.” Totdat hij ontdekte – en nu wordt het even technisch – dat de stemming van een ukelele eigenlijk hetzelfde is „als die van een gitaar met een capo op de vijfde fret”. „Toen ik daarachter was, dacht ik: oh wacht even, alle grepen zijn hetzelfde. Ik hoef helemaal geen nieuw instrument te leren.”

Boxtart had nog wat arrangementen voor de gitaar liggen die niet helemaal uit de verf kwamen, maar toen hij ze op de ukelele ging spelen, gebeurde er een wonder. „Het klonk fantastisch. Ik ging helemaal voor de bijl.”

Twee uur per dag oefenen op de clawhammer

Op internet ontdekte hij een speciale speeltechniek (de ‘clawhammer’) voor de ukelele. „Zes maanden lang heb ik twee uur per dag de clawhammer geoefend. De ukelele was opeens een heel serieus instrument. Op gitaar zat ik tegen mijn plafond, maar opeens werd ik weer muzikaal uitgedaagd.” Nu loopt Boxtart over van liefde voor het viersnarige instrument – op YouTube kun je hem een intieme versie van ‘Here comes the sun’ horen spelen en zijn tutorial bekijken van ‘Love me tender’ – en bezoekt hij graag ukelelefestivals. „Daar heb je soms het idee dat je op een clubdag van de Hells Angels bent beland. Overal mannen met tattoos en baarden. Met dat gitaartje in die grote kolenschoppen zingen ze dan ‘Over the rainbow’.”

Op de muziekschool waar hij les geeft, merkt hij trouwens nog weinig van de populariteit van de ukelele, het animo voor lessen is gering.

Nederland loopt achter

Maar dat zal niet lang meer duren, als het aan Candace Bloom van Uke Boutique in Amsterdam ligt. „Ik heb een missie”, zegt Bloom – camouflagehemd, flared jeans en een vredesteken om haar hals – in haar winkel met hippieparafernalia waar ze ukeleles verkoopt en les geeft. De ukelele is volgens haar klaar om in het muziekonderwijs de plaats van de blokfluit in te nemen – „dat vreselijke en moeilijke instrument waarmee kinderen hun ouders tot waanzin drijven”. In Canada, het Verenigd Koninkrijk en in sommige delen van de Verenigde Staten (Bloom komt uit Florida) is dat al het geval. „Nederland loopt achter”, zegt ze.

Bloom, tevens dirigent van The Ukulele Orchestra of Amsterdam, heeft een lesmethode ontwikkeld die volgens haar geschikt is voor basisschoolleraren. Alle basisscholen in Amsterdam hebben een uitnodiging van haar gekregen. En binnenkort gaat ze aan de slag met probleemleerlingen van een ROC om de hoek.

Bloom gelooft dat de ukelele vrede op aarde kan brengen. In Israël laat het project ‘Ukuleles for peace’ Palestijnse en Joodse kinderen samenspelen. En niet voor niets opende de burgemeester van Amsterdam Eberhard van der Laan laatst het culturele programma van het EU-voorzitterschap met een ukelele (hoewel hij playbackte). Bloom wijst naar de muur van haar winkel waar groot een citaat staat geschreven van George Harrison, de Beatle die tot aan zijn dood een toegewijd ukelelespeler was. „You can’t play it and not laugh!”

    • Monique Snoeijen