Dood rechter is een dilemma voor Obama

Onverwacht mag president Obama nog een nieuwe rechter benoemen in het Hooggerechtshof. Maar hoe groot is de kans dat zo’n nominatie door de Senaat komt?

Na de dood van rechter Scalia zijn bij het gebouw van het Hooggerechtshof in Washington bloemen neergelegd.
Na de dood van rechter Scalia zijn bij het gebouw van het Hooggerechtshof in Washington bloemen neergelegd. Foto Carlos Barria/Reuters

Een Amerikaans verkiezingsjaar dat al geen gebrek had aan plotwendingen heeft er dit weekend een nieuwe bij gekregen. Het overlijden van de conservatieve rechter Antonin Scalia, een van de negen rechters van het Amerikaanse Hooggerechtshof, kan de verkiezingsstrijd én het laatste regeringsjaar van president Obama beslissend beïnvloeden.

Antonin Scalia (79), die zaterdag onverwacht in Texas overleed, was de belangrijkste conservatieve stem in het Hooggerechtshof. Hij werd in 1986 door toenmalig president Reagan aangesteld, en was de langstzittende rechter in Amerika’s hoogste rechtscollege. Het Hooggerechtshof toetst wetten aan de Grondwet, en heeft daarmee een grote politieke macht. Scalia stond voor een compromisloze, statische interpretatie van de Grondwet. Alleen de intenties van de schrijvers telden in zijn visie.

Scalia heeft tal van belangrijke uitspraken op zijn naam staan, en zijn effectiviteit werd altijd gehaat en gevreesd onder progressieve Amerikanen. In 2000 verbood het Hof, Scalia voorop, een hertelling van de omstreden presidentsverkiezing in Florida. Hiermee bezorgde hij George W. Bush het presidentschap. In 2008 gaf zijn stem de doorslag in een uitspraak waarin burgers het recht werd toegekend om vuurwapens te bezitten.

De kleurrijke Scalia – een katholieke vader van negen kinderen en een groot operaliefhebber – veegde in zijn bloemrijke vonnissen graag de vloer aan met progressieve denkbeelden. Vorig jaar verloor hij de strijd, toen het Hooggerechtshof het homohuwelijk openstelde voor alle Amerikanen. Scalia noemde dit „een bedreiging voor de democratie”.

„Dit Hof bestaat uit slechts negen mannen en vrouwen, allemaal succesvolle juristen. Vier komen uit New York. Acht groeiden op in de kuststaten.”

Belangrijk verkiezingsthema

Het Hof had tot dit weekend een nipte conservatieve meerderheid: vijf rechters waren door Republikeinse presidenten voorgedragen, en vier door Democraten. Het overlijden van Scalia heft die conservatieve meerderheid op. Dat gebeurt op een moment dat president Obama, zacht gezegd, niet slecht uitkomt. Het Hof behandelt dit jaar een paar belangrijke zaken, die de nalatenschap van de president ernstig kunnen beschadigen. Zo staan zaken op de agenda over het recht op abortus en Obama’s plan om het migratiestelsel te hervormen. Vorige week stelde het Hof, nog met Scalia, Obama’s klimaatplannen uit.

Hiermee is de toekomst van het Hooggerechtshof een van de belangrijkste thema’s van dit verkiezingsjaar geworden. De verwachting was dat Obama’s opvolger zeker twee of drie rechters zou moeten vervangen. Nu blijkt dat Obama zelf nog een nieuwe rechter kan voordragen. In zijn laatste jaar kan Obama dus de conservatieve meerderheid in het Hof breken, en een eventuele Republikeinse opvolger de pas afsnijden.

Maar eenvoudig is dat niet. Obama kan een kandidaat voordragen, maar de Senaat moet met die voordracht instemmen. In de tijd van Scalia, de jaren tachtig, was dat nog geen probleem. Washington functioneerde nog enigszins, en de Democraten gingen zonder morren akkoord met de voordracht van de rechter die hun grootste nachtmerrie zou worden. De Republikeinen hebben nu een meerderheid in de Senaat. Zij kunnen Obama’s kandidaten tegenhouden, en zullen dat vrijwel zeker doen. Obama moet nu kiezen: hij kan dit gevecht aangaan en met een progressieve kandidaat komen. Of hij kan zijn kansen in de Senaat vergroten door een behoudender rechter voor te dragen.

Ook lastig voor de Republikeinen

De Republikeinen staan voor een tactisch dilemma. Ze kunnen iedere kandidaat tegenhouden, en hopen dat een volgende president een Republikein zal zijn. Dat is niet per se gunstig, want de huidige 4-4-stand in het Hof is ook weinig aantrekkelijk. Als in het Hooggerechtshof de stemmen staken, dan geldt de uitspraak van een lager rechtscollege.

Deze lastige situatie speelde zaterdagnacht meteen een grote rol in een tv-debat tussen de zes overgebleven Republikeinse presidentskandidaten. Onder de kandidaten was consensus dat president Obama geen kandidaat mag voordragen. „Vertraag, vertraag, vertraag”, zei Donald Trump. Ted Cruz, die zelf als advocaat vaak voor het Hooggerechtshof heeft gestaan, zei dat een president in zijn laatste jaar al tachtig jaar geen rechter voor het Hof heeft voorgedragen. Cruz werd gecorrigeerd door de gespreksleider; onder Ronald Reagan is dit wel degelijk gebeurd.

Cruz kreeg veel kritiek van de andere kandidaten op zijn (vroegere) steun voor de aanstelling van John Roberts, de conservatieve Opperrechter van het Hof. Roberts wordt door conservatieven geminacht, omdat hij op een beslissend moment heeft meegestemd met de progressieve rechters. Dat was een zaak in 2012, toen hij Obama’s nieuwe zorgstelsel goedkeurde. Cruz verweerde zich door te zeggen dat Donald Trump progressieve rechters zou aanstellen.

„En dan neemt hij het Tweede Amendement [het recht op vuurwapenbezit] van u af.”