Stel dat aanhouder Samsom tóch wint

Vandaag houdt de 70-jarige PvdA haar congres. Ondanks slechte peilingen groeit het respect voor partijleider Samsom.

Bij de fractie overheerste het positieve gevoel dat Samsom tenminste iets probeert te dóén aan de vluchtelingencrisis.
Bij de fractie overheerste het positieve gevoel dat Samsom tenminste iets probeert te dóén aan de vluchtelingencrisis. foto Bart Maat / ANP

Het is heel diep ademhalen en vervolgens zeventig meter onder water zwemmen. Het kan, zei een PvdA’er in maart vorig jaar over het uithoudingsvermogen van Diederik Samsom.

Geloven dat het hem zou lukken, deed toen bijna niemand. Geen partijleider is sinds het begin van dit kabinet-Rutte II zo vaak afgeschreven als Samsom. Meestal met ‘hulp’ van prominente PvdA’ers.

Denk aan Felix Rottenberg met zijn beschrijving van Samsom als „bedrijfsleider van dit kabinet”, september vorig jaar. Een rampzalige typering voor een partijleider die juist in de Tweede Kamer bleef zitten om het profiel van zijn partij te beschermen.

Vandaag houdt de PvdA het partijcongres in Amersfoort en vieren de sociaal-democraten dat de partij zeventig jaar bestaat.

Stel nou dat Samsom er wél in slaagt boven te komen, na al die meters zwemmen. Dat de aanhouder wint. Of veel minder verliest dan nu steeds wordt aangenomen.

PvdA’ers reageren licht ongemakkelijk als je hen zo’n optimistische vraag voorhoudt. Antwoorden vinden ze moeilijk. Het zit in hun genen om te kijken naar wat er níét spoort aan hun partijleider van dienst.

Veel respect

„Ik heb veel respect voor zijn uithoudingsvermogen”, zegt Bart van Bruggen bijvoorbeeld, voorzitter van de Jonge Socialisten. Maar dan komt het. „Diederik heeft de eerste twee jaar van de coalitie toch veel verkeerd aangepakt. Hij vertelde te veel het coalitieverhaal. Hij verdedigde compromissen alsof dat onze eigen standpunten waren.”

Die verdedigingsdrang is al een tijdje verdwenen, geeft Van Bruggen toe. Samsom lijkt veel ballast van zich af te hebben gegooid, zegt hij: „Dat geeft hem de laatste maanden een prettig soort lichtheid. Hij is ontspannen, kan beter relativeren.”

De PvdA staat al maanden rond de elf, twaalf zetels in de peilingen. Toch is binnen de PvdA-fractie die sfeer anders. Beter dan in de beginperiode van de coalitie, toen kon het er hysterisch aan toe gaan. Samsom kreeg van alles nagedragen wat hij in het regeerakkoord had afgesproken. Zoals hij in een interview eind vorig jaar zei: „In de eerste twee jaar van de coalitie spartelde ik. Het afgelopen jaar ben ik blijmoediger geworden.”

Het omslagpunt is volgens PvdA’ers lastig aan te wijzen, maar het was ergens vorig jaar zomer al. Toen kwam de eerste begroting waarbij de coalitie niet extra hoefde te bezuinigen. „Diederik zei tegen ons: ‘Probeer binnen te halen waar je de politiek voor bent ingegaan. Nu hebben we wat ruimte. Grijp die’”, vertelt een Tweede Kamerlid van de PvdA. „Dat werkte, mensen gingen zich vrijer voelen.”

De fractie kreeg langzaam meer respect voor Samsoms uithoudingsvermogen en energie. Veelgehoord bezwaar was dat Samsom zo slim en snel denkt en opereert, dat hij de rest van zijn fractie vergeet. Dat speelt nu minder.

Sommige PvdA’ers mopperden

Neem het plan-Samsom, dat voorstelt vluchtelingen „per kerende veerboot” terug naar Turkije te laten gaan. Sommige PvdA’ers mopperden dat ze zijn verhaal in de krant moesten lezen. Samsom had de week ervoor wel uitleg gegeven in de fractie, maar er niet bij gezegd dat hij er een groot interview over gaf. Misschien was het dus niet bij iedereen op de harde schijf beland. Hoe dan ook, bij de fractie overheerste het positieve gevoel dat hun leider tenminste iets probeert te dóén aan de vluchtelingencrisis.

Goede cijfers over economie en arbeidsmarkt ondersteunen het voorzichtig optimisme dat PvdA’ers durven toe te laten. Kijk naar de arbeidsmarkt. Er zijn nog altijd 600.000 werklozen in Nederland, maar hun aantal daalt en er komen steeds meer banen bij. De PvdA claimt ook dat de inkomensongelijkheid in Nederland is afgenomen, een van Samsoms grote doelen aan het begin van deze coalitie. Hoe sociaal-democratisch wil je het hebben, meer arbeid en het geld eerlijker verdeeld.

Zorg is hét risico voor de PvdA

Zulke abstracte positieve cijfers leggen het af tegen de concrete teleurstelling bij de PvdA-achterban over de hervormingen in de gezondheidszorg. De coalitie bezuinigde miljarden op jeugdzorg en op de langdurige zorg voor ouderen. Thuiszorgbedrijven ondervinden de gevolgen: baanverlies en lagere lonen voor duizenden zorgmedewerkers.

Eind december zei Samsom dat het wel vier, vijf jaar kan duren voordat mensen gewend zijn aan het nieuwe systeem. Aangenomen dat dat klopt, komen de verkiezingen, uiterlijk in maart volgend jaar, te vroeg voor de PvdA. Als dit jaar ongelukken gebeuren in de jeugdzorg of in de langdurige zorg, of er ontstaat nieuwe heisa rond de uitkeringen van persoonsgebonden budgetten waar staatssecretaris Martin van Rijn zo druk mee was vorig jaar, dan wordt de PvdA daarop aangekeken. Dat ziet Diederik Samsom natuurlijk ook en rond de zorg zitten zijn grootste twijfels, vertellen mensen om hem heen.

Officieel heeft Samsom nog niet besloten of hij doorgaat als lijsttrekker in 2017. Weinig wijst erop dat hij het niet zou doen.

Samsom wil onderlinge debatten

Vicepremier Lodewijk Asscher, al jaren genoemd als opvolger, kandideert zich niet als Samsom ervoor gaat. Toch wil Samsom het liefst wel een referendum met onderlinge debatten, net als toen hij partijleider werd in 2012. Zulke verkiezingen kunnen amateuristisch en kneuterig uitpakken, met een paar PvdA’ers die bij lange na geen kans maken. Het kan ook spannend worden – wat als de Rotterdamse burgemeester Ahmed Aboutaleb zich meldt?

Rond Samsom zien ze vooral dat het slecht uitpakte voor de partij als er géén lijsttrekkersverkiezingen waren. Kijk naar Job Cohen, gelanceerd door Wouter Bos en niet succesvol als partijleider. En naar Bos zelf, die in zijn tweede periode in 2006 geen tegenkandidaat kreeg en een mislukte campagne voerde. Dan liever strijd, debat en retoriek, daar vaart Samsom wel bij. Al helemaal als er toch weinig meer te verliezen valt.