Deze kunstenaar verbeeldt de stilte van de brandende stad

De Iraans-Duitse kunstenaar Yadegar Asisi maakt reusachtige panorama’s van steden, een proces van jaren. Zijn verbeelding van het bombardement van Dresden in 1945 is nu te zien in die stad.

Het panorama van Dreseden van Yadegar Asisi toont de stad op 15 februari 1945, anderhalve dag na het begin van het geallieerde bombardement.  Foto Tom Schulze
Het panorama van Dreseden van Yadegar Asisi toont de stad op 15 februari 1945, anderhalve dag na het begin van het geallieerde bombardement.  Foto Tom Schulze

Op de avond van 13 februari 1945 stegen een paar honderd Britse bommenwerpers op van hun bases in Engeland. Het Rode Leger was bezig met een opmars naar Berlijn en op Jalta was twee dagen eerder de conferentie afgesloten waar de invloedssferen in het naoorlogse Europa waren afgebakend. Een verwoestende aanval op een belangrijke stad moest het moreel van het wankelende nazi-Duitsland verder verzwakken.

Het massabombardement op Dresden, in het oosten van het huidige Duitsland, is misschien wel het meest omstreden bombardement uit de militaire geschiedenis. Om iets over tien uur ’s avonds wierp een formatie van meer dan tweehonderd Britse bommenwerpers een regen van zware explosieven en brandbommen af boven de stad. Drie uur later richtte een nieuwe golf bommenwerpers zich op doelen die in eerste instantie gemist waren, en de volgende dag, aswoensdag, gooide de Amerikaanse luchtmacht een nieuw bommentapijt over de stad uit. Het oude centrum met zijn beroemde barokke kerken en theaters was één grote vuurzee.

In Dresden is nu een panoramische verbeelding te zien van de gebombardeerde stad, gemaakt door de Iraans-Duitse kunstenaar Yadegar Asisi. Hij is gespecialiseerd in dergelijke panorama’s, van 180 tot 360 graden. Asisi, die in de jaren 70 architectuur gestudeerd heeft in Dresden, sprak met mensen die het bombardement als kind hebben meegemaakt, vroeg foto’s op, las historische studies, deed archiefonderzoek.

Foto Tom Schulze

Historici hebben vraagtekens gezet bij de strategische noodzaak van het bombardement op Dresden, waarbij 22.000 tot 25.000 doden vielen. De Amerikaanse schrijver Kurt Vonnegut, die tijdens het bombardement als dwangarbeider in Slachthuis Vijf in Dresden werkte, schreef in 1969 in zijn beroemde gelijknamige roman: „Er is niets intelligents te zeggen over een bloedbad. Iedereen wordt verondersteld dood te zijn, nooit meer iets te zeggen of te willen. Alles wordt verondersteld stil te zijn na een bloedbad, en dat is altijd zo, behalve de vogels.”

Die stilte spreekt uit een beroemde foto vanaf de toren op het raadhuis van Dresden, waarbij een miraculeus intact gebleven engel uitkijkt over wat een spookstad is geworden. „Die foto was mijn inspiratie”, vertelt Asisi. „Maar ik wilde, vanaf diezelfde toren in het raadhuis, de stad laten zien op de middag van 15 februari, anderhalve dag nadat de bombardementen zijn begonnen. De branden overal. De catastrofe terwijl die gebeurt. Natuurlijk herkennen mensen de stad, het perspectief vanaf de toren. Het moet authentiek zijn. Maar precies iets nabouwen, dat interesseert me niet. Wat ik hier wilde laten zien, is de onmacht. De tragiek. Jongeren kennen deze dimensie niet.”

Val van de muur

Het is klein begonnen, vertelt Asisi in de voormalige gashouder in Dresden waar zijn panorama te zien is. In de jaren 90 maakte hij een beeld van een Griekse stad voor een tentoonstelling. Na de val van de muur maakte hij in het oostelijke Berlijn op bouwplaatsen als de Potsdamer Platz en Pariser Platz kleine 360 gradenpanorama’s, waarop je kon zien hoe het ging worden. Daarna is Asisi snel een fenomeen geworden.

„Het begint altijd met een gevoel voor een bepaalde plaats”, zegt hij. „Ik moet er iets mee willen. Dan maak ik een schets. Met potlood, waterverf, krijt, het kan van alles zijn. Dat is de basis.” Volgt een proces dat jaren kan duren, en waarbij gebruik wordt gemaakt van oude foto’s en schilderijen, gereconstrueerde scènes in oude kostuums, historische onderzoeken en computerbewerkingen in 3D. Dit alles leidt tot een doek van dertig meter hoog en wel honderd meter breed, dat wordt opgehangen in een ronde ruimte; de bezoekers bezien het geheel vanaf een verhoogd platform. Denk Panorama Mesdag, maar dan met moderne technieken en veel overweldigender.

Filmpje van Bild over het Dresden-project van Asisi:

In Leipzig maakte Asisi een verbeelding van de stad tijdens de slag bij Leipzig in 1813, de grootste veldslag in Europa vóór de Eerste Wereldoorlog en het begin van het einde voor Napoleon. In Berlijn maakte hij een beeld van het dagelijks leven langs de Muur, zoals hij zich dat herinnert uit de jaren 80 in de wijk Kreuzberg – compleet met Vopo’s met verrekijkers aan Oost-Duitse zijde. In de Franse stad Rouen gaat dit voorjaar een panorama open dat is gewijd aan de terechtstelling daar van Jeanne d’Arc. In Wittenberg komt dit najaar een panorama dat eraan herinnert hoe Luther in 1517 zijn 95 stellingen tegen de katholieke kerk aan de deur van de slotkerk spijkerde.

Foto AP / ADN / Richard Pete

De honderdduizenden bezoekers in Dresden en Berlijn weerspreken het idee dat er geen belangstelling meer is voor stilstaand beeld. „Beweging is absoluut geen garantie voor meer inzicht, meer begrip”, zegt Asisi. „Ik wil de tijd stilzetten, me concentreren. In een panorama kan je in één beeld een complexe werkelijkheid laten zien. Dat is een manier om emoties op te roepen. Dat wil ik als kunstenaar doen.”

Metselwerk

In zijn atelier in Berlijn-Kreuzberg zitten jonge mannen en vrouwen achter computers te werken. ‘Rouen’ is in de laatste fase. Asisi’s schets van de stad is al jaren geleden uitgewerkt in een driedimensionaal model, nodig om de verhoudingen goed te krijgen in het ronde panorama. Daarin worden straatscènes geplakt. Die zijn ter plaatse nagespeeld in oorspronkelijke kostuums en gefotografeerd vanuit de 70 meter hoge kerktoren die het standpunt van de bezoeker moet verbeelden. Daardoor klopt het perspectief ook altijd. Een collega bewerkt op de computer het metselwerk van de muren, de tuinen, de straatbeelden, alles na uitgebreid overleg met historici over wat er nog bekend is over vroeger. Voor dit project zijn tienduizenden foto’s gemaakt. Als de computer alles heeft doorgerekend, wordt de afbeelding op een doek geprint, in een beeld dat uit drieduizend verticale strepen is opgebouwd.

„Het is een buitengewoon ingewikkeld proces”, zegt Asisi. „Daarom duurt het vaak jaren en kost het wel één tot twee miljoen euro om die doeken te maken. Je moet het precies doen, de dimensies helemaal goed hebben en er tegelijkertijd een emotie in weten te leggen. Daardoor krijgt het panorama zijn magie.”