Het 'plan Samsom' was eigenlijk van hem. En dit is wat hij echt denkt

Het ‘plan Samsom’ is eigenlijk het plan van Gerald Knaus. Hij is blij met de steun van Samsom. „In deze crisis moet een klein groepje landen het voortouw nemen.”

Gerald Knaus, directeur van de denktank European Stability Initiative: „De NAVO en Frontex zullen falen. Wat gaan ze doen: bootjes tegenhouden?” Foto's David van Dam

Het kwam enkele weken geleden naar buiten als het ‘plan Samsom’. Daarvoor heette het ‘plan Merkel’. Maar er is er maar één die het écht bedacht heeft: Gerald Knaus, de baas van denktank ESI (European Stability Initiative). De man naar wie heel Europa op dit moment luistert.

Hoe zorg je dat vluchtelingen niet met gammele bootjes de zee op gaan? Ontmoedig ze én bied een alternatief, stelde Knaus al in september. Accepteer vluchtelingen niet langer in Griekenland, stuur ze zo snel als mogelijk terug naar Turkije. Maar begin ook vanuit het al zwaar overbelaste Turkije rechtstreeks vluchtelingen op te nemen, gecontroleerd en per vliegtuig. Goed voor vluchtelingen, goed voor Turkije, goed voor Europa.

Woensdag was Knaus in Den Haag om te praten met ambtenaren van Buitenlandse Zaken en met PvdA-leider Diederik Samsom, die zich onlangs ontpopte als patroon van het plan, nadat het eerder al door de Duitse bondskanselier Merkel was omarmd als de enige manier om de giftige dynamiek rondom de vluchtelingencrisis wezenlijk te veranderen. Dinsdag is hij in Berlijn. Daarna: Turkije.

Het is geen gelopen race. De rauwe weergave van het plan door Samsom, die het had over het „per kerende veerboot” terugsturen van vluchtelingen, doen de Turkse regering, juristen en mensenrechtenorganisaties al weken steigeren. Ook de Commissie reageerde eerst verbaasd. Inmiddels is Samsom langs geweest bij voorzitter Jean-Claude Juncker en zijn de misverstanden opgelost. Maar het belangrijkste is dat Duitsland heil in het plan ziet. Berlijn lobbyde deze week intensief om de bozige Turken aan boord te krijgen, zeggen ingewijden. Donderdag is er een minitop met de Turken.

De grote belangstelling is veelzeggend: Europese beleidsmakers zijn ten einde raad. Niets werkt. De grenshekken van de Hongaarse premier Viktor Orbán hebben het probleem alleen verplaatst. De ‘open armen’ van Angela Merkel zijn politiek onhoudbaar. Het Commissieplan om vluchtelingen vanuit Griekenland en Italië eerlijker te herverdelen over de EU, ‘relocatie’ in jargon, is pijnlijk mislukt.

Kenmerkend voor al deze plannen, zegt Knaus, is dat ze bizar veel energie en middelen opslokken, gevaarlijke verdeeldheid zaaien, maar nauwelijks effect sorteren. „Er is te veel paniek en te weinig reflectie”, zegt hij tijdens een gesprek in een Haags café. „Als het evident is dat iets echt niet werkt, dan moet je zo snel mogelijk iets anders proberen.”

Hoe is uw plan ontstaan?

„Toen ik die enorme spontane reacties in Duitsland zag. Het was ontroerend, indrukwekkend, maar het maakte me ook meteen nerveus. Iedereen verwelkomen – dat is gewoon niet houdbaar.”

Heeft Merkel zich verslikt?

„Het is een hardnekkige mythe dat Merkel de vluchtelingenstroom op gang heeft gebracht, terwijl de Syriërs al eind 2014 de Afghanen hadden ingehaald als grootste groep vluchtelingen. Het enige wat Merkel heeft gedaan is – terecht – pleiten voor menswaardigheid.”

Toch werd u nerveus.

„Ja, omdat er nog steeds mensen verdronken in de Egeïsche zee. Ik dacht: als Duitsland bereid is om vluchtelingen op te nemen, dwing ze dan niet om de zee over te steken. Zo is het plan ontstaan.”

Samsom heeft uw plan als het zijne gebracht. Steekt u dat?

„Nee. Iets schrijven is gemakkelijk, maar het doet er pas toe als een gekozen politicus het overneemt. Ik ben hem juist extreem dankbaar. Het is politiek ook belangrijk dat het nu gesteund wordt door een christendemocraat én een sociaaldemocraat, door Merkel én door Samsom.”

Toen u het plan in september lanceerde, was de EU bezig met relocatie.

„Tja. Relocatie is niet alleen ineffectief, het is volslagen idioot. Vanuit Griekenland moeten 100.000 vluchtelingen worden herverdeeld, maar de meeste zijn allang verder getrokken. In Turkije zitten er nog wel heel veel, dus wat je eigenlijk zegt is: jullie moeten naar Griekenland komen, smokkelaars betalen en je leven riskeren, zodat wij jullie vervolgens binnen de EU kunnen herplaatsen. Dat is ook nog administratief onuitvoerbaar, want Griekenland moet over elk geval onderhandelen met andere EU-landen.”

Griekenland moet desnoods uit Schengen worden gezet, klinkt het.

„Ja, maar dan krijg je dezelfde problemen in Slovenië, de nieuwe Schengengrens. De aantallen zijn gewoon te groot. Er wordt veel verwacht van strenge grensbewaking door Macedonië en Albanië, maar als er een plek in de wereld is waar ze weten hoe je iets smokkelt, dan is het de Westelijke Balkan. Vergeten wordt dat grensbewaking alleen werkt als de buren meewerken. Waarom heeft Finland de beste grensbewaking ter wereld? Omdat de Russen niemand doorlaten. In de Egeïsche zee zou Finland niets klaarspelen. Ook de NAVO of Frontex zullen falen. Wat gaan ze doen? Bootjes bedreigen? Het zijn malle ideeën, wanhopige fantasieën. Griekenland zou al zijn energie moeten steken in een terugkeerbeleid met Turkije – niet bedreigd moeten worden.”

Het argument voor relocatie is solidariteit: lasten delen binnen de EU.

„Ja, maar als het niet werkt is dat een onzinargument. Het idee is nooit goed getest, in de groep gegooid en plausibel verklaard. Maar plausibel is niet genoeg.”

De Commissie is toch niet achterlijk?

„De Commissie is goed in het langzaam ontwikkelen van ideeën. Maar in een crisis zegt ze al snel: er moet een Europese oplossing komen. Wat dan? Maakt niet uit, als het maar Europees is. Zulke slogans zitten helder denken in de weg.

„Bovendien heeft de Commissie geen echte macht: zij kan van alles beloven, maar of er geleverd wordt hangt af van de lidstaten. De Turken weten dat, ze wantrouwen Brussel. In deze crisis moet juist een klein groepje het voortouw nemen, van landen die echt zaken kunnen doen. Een ‘coalitie van welwillenden’, op vrijwillige basis. We hebben actie nodig, geen discussies over solidariteit. Ook Schengen is ooit begonnen met een klein groepje. De Commissie is niet de juiste institutie om dit aan te pakken. En door het wel te blijven proberen, leggen ze het hele Europese project in de waagschaal. Het is niet anti-Europees om te stoppen met een mechanisme dat Europa er belachelijk doet uitzien. Dat is pro-Europees.”

Wat moet er gebeuren?

„Heel veel ambtenaren verdoen op dit moment hun tijd met het uitwerken van verkeerde oplossingen. Op de aanstaande EU-top zouden leiders de moed moeten opbrengen om met relocatie te stoppen. Ik denk dat Nederland, als roulerend EU-voorzitter, een sleutelrol kan spelen. Nederlanders lijken mij pragmatisch, ze willen iets dat werkt en relocatie werkt niet.”

Orbán zal smullen.

„Je slaat hem zijn argumenten juist uit handen. Hoe kan Orbán nog volhouden dat hij geen vluchtelingen wil opnemen, als het proces wél ordelijk verloopt en het precies duidelijk is wie er binnenkomt? Dit gaat allang niet meer alleen om het helpen van vluchtelingen, het gaat ook om het redden van Europa van anti-liberale tendensen. De vluchtelingencrisis heeft Orbán niet alleen populairder gemaakt, het heeft hem binnen Europa ook bondgenoten opgeleverd, die net als hij vinden dat Europa elitair is en zich niet interesseert voor nationale waarden. En ja hoor, nu blijkt de EU ook nog eens incompetent te zijn! Die verleidelijke retoriek kan alleen gekeerd worden als middenpartijen de regie heroveren en concrete resultaten boeken.”

U zegt: Turkije is de sleutel. Maar de Turken vertrouwen het niet.

„De Turken vinden de EU racistisch, islamofoob en hypocriet. Dat wantrouwen verdwijnt pas als de eerste vluchtelingen worden overgenomen. Als Merkel meent wat ze zegt, dat dit de grootste uitdaging is sinds de Duitse hereniging; en Juncker gelijk heeft dat de EU op het spel staat; en als Rutte blijft zeggen dat er snel iets moet veranderen – waarom werken ze dan aan de verkeerde dingen? Gelukkig zei Merkel deze week in Ankara dat een werkgroep gaat kijken hoe het rechtstreeks opnemen van vluchtelingen snel kan worden gedaan. Het politieke risico is gering: alles is beter dan hoe het nu gaat.”

Samsom heeft het over 300.000 vluchtelingen. Is dat genoeg?

„Als je wilt dat het werkt, en dat heb ik Samsom ook geadviseerd, moet je je niet op aantallen vastleggen. Dan krijg je een debat over 300.000 of 400.000. Belangrijk is dat je begint. Als Syriërs zien dat 1.000 mensen elke dag legaal naar de EU kunnen, dan zullen ze wel twee keer nadenken voor ze in een bootje stappen. De druk op Griekenland zal afnemen.”

Griekenland mag nu geen vluchtelingen weigeren. Cruciaal in het plan van Knaus is dat Turkije de juridische status van ‘veilig derde land’ krijgt, zodat iedereen na een korte procedure in Griekenland tóch kan worden teruggestuurd. Griekenland is hiertoe bereid, maar volgens sommige juristen is het de vraag of Turkije veilig is. „Het is zeker niet onveiliger dan EU-lid Griekenland”, zegt Knaus. „Ik denk dat Turkije vluchtelingen beter behandelt dan Bulgarije of Hongarije. En de EU roept Turkije nu op om de grens met Syrië te openen voor vluchtelingen. Zeggen dat Turkije niet veilig is, is dan tegenstrijdig.”

Waarom zou Turkije hieraan meedoen?

„Turkije zit geopolitiek in zwaar weer. Agressieve Russen, vechten met de PKK, geen relatie met Egypte, geen relatie met Assad, slechte relatie met Bagdad. Turkije heeft Europa meer dan ooit nodig.”

Amnesty vindt uw plan een „moreel failliet”.

„Mensenrechtenorganisaties stellen zich heel legalistisch op. Als dit plan faalt, zal niemand in Europa meer iets proberen, gaan de grenzen dicht en is het VN-vluchtelingenverdrag dood. Dit is geen cynische oliedeal, we hebben het over het helpen van vluchtelingen. Is het goed voor vluchtelingen als we géén zaken doen met de Turken? Je kunt niet zeggen: open de grenzen. Je moet empathie en beheersing combineren.”