Ozongat boven de Noordpool kan naar Europa wandelen

Extreme kou in de stratosfeer boven de Noordpool en een ongunstige luchtcirculatie veroorzaken een ozongat.

In zogeheten parelmoerwolken vinden chemische processen plaats waardoor ozon afbreekt.
In zogeheten parelmoerwolken vinden chemische processen plaats waardoor ozon afbreekt. Foto Owen Humphreys / AP

Een uitzonderlijke combinatie van extreme kou en spuitbusgassen (cfk’s) tast op dit moment de ozonlaag boven het Noordpoolgebied aan. Onderzoekers van het Alfred Wegener Institut in Bremerhaven waarschuwen in een persbericht voor de mogelijke gevolgen. De ozonlaag beschermt tegen schadelijke uv-straling van de zon, maar als die laag dunner wordt, kan de straling makkelijker het aardoppervlak bereiken. Als de nu ontstane situatie nog een aantal weken aanhoudt, en het ozongat zich zou verplaatsen tot boven land, kunnen mensen tijdelijk worden blootgesteld aan verhoogde uv-straling.

Boven het Zuidpoolgebied is een ozongat een jaarlijks terugkerend winterfenomeen, legt de bij het onderzoek betrokken klimaatwetenschapper Markus Rex via de telefoon uit. Maar boven het Arctisch gebied is het veel uitzonderlijker, omdat de temperaturen in de stratosfeer – de laag op een hoogte tussen 10 en 30 kilometer – er doorgaans hoger en wisselvalliger zijn. Dat er nu toch een ozongat aan het ontstaan is, komt doordat er een hardnekkig stratosferisch lagedrukgebied is, een zogeheten polaire vortex. Die is volgens Rex nu zo groot als Rusland. En in de vortex is het erg koud. „Op een hoogte van 20 kilometer meten we inmiddels temperaturen van -90 graden Celsius”, zegt Rex. Het Alfred Wegener Institut heeft op Spitsbergen een onderzoeksstation.

Bij temperaturen kouder dan -80° C, legt Rex uit, gaat salpeterzuur in de stratosfeer condenseren. Er vormen zich zogeheten parelmoerwolken (polar stratospheric clouds). Op de condensdruppels vinden chemische reacties plaats met bestanddelen van cfk’s. Daaruit ontstaan vervolgens weer vrije radicalen die ozon afbreken. De productie van cfk’s is internationaal inmiddels verboden, maar resten van al in de stratosfeer aanwezige gassen breken maar traag af en blijven er nog vele decennia.

Rex zegt dat de polaire vortex nog zeker tien dagen blijft. Daarna worden de weermodellen onbetrouwbaarder. De vortex kan gaan ‘wandelen’ en zelfs zuidelijker dan Nederland terechtkomen.

De extreme kou in de stratosfeer heeft niks te maken met de berichten rond de jaarwisseling dat het in het Noordpoolgebied juist opvallend warm was. Dat ging om temperaturen vlak boven het aardoppervlak.