Opinie

Iets nieuws

Wat niet nieuw is, is dat mensen graag iets nieuws willen. Dat is van alle tijden. Soms willen ze een nieuw iemand die belooft dat de goede oude tijd zal herleven en soms een nieuw iemand die zegt dat nieuwe tijden zullen aanbreken, maar ze willen nooit iemand van de oude garde die ervoor garant staat dat alles zo’n beetje blijft doormodderen zoals het gaat. Want zoals het gaat, gaat het niet goed. Daarover zijn ze het wel eens. Hoe het dan wel moet, weten ze niet, maar één ding is zeker en dat is dat het anders moet.

Wat wel nieuw is, is dat de afkeer van het oude en het bekende niet beperkt blijft tot wantrouwen jegens de zittende politici, maar zich manifesteert als een aanval op het establishment, de instituties, het systeem en het politieke bedrijf als zodanig. We zien het bij de Amerikaanse voorverkiezingen. Het eclatante en onvoorziene succes van Bernie Sanders en Donald Trump bij de eerste twee krachtmetingen laat zich verklaren door het feit dat deze beide kandidaten zich presenteren als outsiders die de almacht van de beide politieke partijen willen breken en het politieke systeem als zodanig op de korrel nemen. We zien het ook in Nederland. De electorale aantrekkelijkheid van Geert Wilders is voor een groot deel gelegen in het feit dat hij zich presenteert als een anti-politicus, die wars is van parlementaire mores en ‘Haags gedoe’, en als een alternatief voor de politiek zelf. Met zijn nostalgische conservatisme en zijn populistische restauratieagenda (‘Geef Nederland terug aan de Nederlanders’) is hij een spiegelbeeld van Donald Trump (‘Make America great again’). Maar waar het Nederland tot voor kort node aan ontbrak, was een Nederlandse Bernie Sanders.

Want hoewel Trump en Sanders gemeen hebben dat zij het verzet tegen de gevestigde orde weten te mobiliseren, zou het een grote fout zijn om te beweren dat beiden van hetzelfde niveau zijn. De ene heeft wel niveau, de ander niet. Als we voor het moment een metafoor van Plato lenen en de gevestigde politieke klasse vergelijken met een maag, die alleen aan zichzelf denkt en tot doel heeft zichzelf tegoed te doen, dan kun je daar op reageren met de onderbuik of met het hoofd. Waar Trump zijn verzet tegen het establishment vormgeeft door doelbewust en berekend in te spelen op de laagste sentimenten en zich zo min mogelijk gelegen te laten liggen aan de feiten, doet Sanders dat op een manier die uiteindelijk veel verontrustender is voor de politieke elite: met een doordachte en gefundeerde analyse van de tekortkomingen van het kapitalistische standaardmodel dat in het belang van die elite niet ter discussie zou mogen staan. Dat is wat we nodig hebben: politiek die de moed heeft om een doordachte visie te ontwikkelen die verder gaat dan de geaccepteerde paradigma’s. Daar ontbrak het Nederland aan.

Tot voor kort. Nadat Jesse Klaver eerder al de moed had getoond om de groeiende economische ongelijkheid ter discussie te stellen, die een onvermijdbaar gevolg is van de vrije markt, maakte hij deze week grote indruk door op een onmodieuze manier de waarheid te vertellen over het vluchtelingenvraagstuk, door te zeggen dat het een illusie is om te denken dat we ze tegen kunnen houden en ervoor te pleiten om hen allemaal op een veilige en legale manier naar Europa te halen en op een doordachte manier in te zetten in onze samenleving. Het effectiefste verzet tegen de angstcultuur van de gevestigde orde is intellectuele moed.