Rechtszaak over ██████ documenten ███████ MH-17 die minister wil ████████████

NOS, RTL en Volkskrant eisten gisteren voor de rechter inzage in gecensureerde papieren.

Reconstructie van het boven Oekraïne neergehaalde vliegtuig MH17. Foto David van Dam

Dinsdag stonden NOS Nieuws, RTL Nieuws en de Volkskrant in een Utrechtse rechtszaal gebroederlijk naast elkaar tegenover het ministerie van Veiligheid en Justitie. Ze gaan in beroep tegen het besluit van de minister om grote delen van de hun toegestuurde documenten over de MH17-ramp ‘weg te lakken’. Ze hadden deze met Wob-verzoeken opgevraagd.

1 Om welke documenten gaat het?

De documenten beschrijven hoe de besluitvorming rond de ministeriële respons op de MH17-ramp vorm kreeg. Het gaat om notulen, e-mails, powerpointpresentaties en actieplannen. NOS Nieuws, RTL Nieuws en de Volkskrant dienden in het najaar van 2014 onafhankelijk van elkaar zogenaamde Wob-verzoeken in. Journalisten en andere burgers kunnen overheidsdocumenten opvragen met een beroep op de Wet openbaarheid van bestuur (Wob). In februari en april van 2015 ontvingen de nieuwsorganisaties delen van de verslagen van ministeriële en ambtelijke commissievergaderingen. Die waren echter grotendeels met behulp van een zwarte stift onleesbaar gemaakt.

2 Waarom weigert de minister openbaarheid?

Een aantal belangen strijden hier om voorrang. Tegenover openbaarheid staan volgens de minister belangen die zwaarder wegen. Zo heeft de Nederlandse staat in de nasleep van de MH17-ramp te maken met andere staten en internationale organisaties. Het onderzoek dat met deze samenwerking is gemoeid zou kunnen worden geschaad als de informatie die in dat kader wordt uitgewisseld niet geheim blijft.

De minister wil de documenten ook niet vrijgeven omdat ze betrekking hebben op intern beraad en ‘persoonlijke beleidsopvattingen’. Zou die informatie naar buiten komen, dan wordt vertrouwelijk overleg onmogelijk, redeneert de minister.

3 Waarom vinden de media dat onzin?

Vooral dat laatste wordt door de verzamelde media bestreden. Zij willen een reconstructie kunnen maken van het crisisberaad na de MH17-ramp. Daar zijn notulen in de vorm van Powerpointpresentaties van. Dat zijn geen ‘persoonlijke beleidsopvattingen’, maar actieplannen.

NOS-hoofdredacteur Marcel Gelauff maakt wel vaker mee dat Wob-verzoeken om deze reden worden geweigerd. „Het is de grote smoes”, zegt hij. „Zo kun je alles wegstrepen, zolang het geen vastgesteld beleid is. Wat blijft er dan nog over? De Staatscourant?”

De nieuwsmedia vinden daarnaast dat zij een maatschappelijke taak hebben: de waakhondfunctie van de pers. Die maakt de minister onmogelijk.

Ook vinden de media dat het ministerie onnodig lang doet over het verstrekken van informatie en de daaropvolgende beroepsprocedure. „De minister is kampioen traineren”, zegt de advocaat van RTL Nieuws. Voor deze zaak is daar weinig meer aan te doen, maar de media hopen dat de rechter nu eens duidelijke deadlines oplegt zodat dit in de toekomst verbetert.

Daarbij komt dat de documenten wél zijn verstrekt aan onderzoekers van het Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum (WODC), dat in december 2015 een rapport publiceerde. Dat is wel openbaar.

4 Waarom heeft het WODC wel toegang gekregen?

Zoals het Nationaal Handboek Crisisbesluitvorming dicteert, evalueert het WODC na elke crisis het optreden van de overheid. Het WODC is een ‘zelfstandig’ onderdeel van het ministerie. De onderzoekers tekenden voor geheimhouding. Dus het verstrekken van de documentatie was geen openbaarmaking.

Volgens Gelauff versterkt dit het gevoel dat de minister met twee maten meet. „Volgens de Wob is de basis: openbaarheid, tenzij. Het omgekeerde lijkt echter het geval.” Zodra er een journalist langskomt gaan de luiken dicht.

Gelauff verwijst naar de communicatie rond de Teevendeal, waarin het ministerie ook blunderde. „Het korte-termijnbelang lijkt te prevaleren.” Hij plaatst dan ook zijn vraagtekens bij het functioneren van de Wob in dit soort gevallen.

5. Hoe gaat het verder?

De beroepsrechter gaat zich over de zaak en de gewobte documenten buigen. „Álle documenten, helaas”, verzuchtte ze grappend. De uitspraak volgt over zes weken.