Donald Trump en Bernie Sanders geven gevestigde orde een dreun in New Hampshire

Democratische kandidaat Bernie Sanders viert zijn overwinning in New Hampshire.
Democratische kandidaat Bernie Sanders viert zijn overwinning in New Hampshire. Foto J. David Ake / AP

‘The Party decides’, hoorde je Democratische en Republikeinse partijstrategen de laatste weken vaak zeggen. Natuurlijk, Amerikaanse voorverkiezingen kennen verrassingen. Maar uiteindelijk wint altijd de kandidaat die de steun van de partijtop heeft. De elite heeft het laatste woord, altijd.

Die wijsheid staat na de dreun van vannacht in New Hampshire, waar na Iowa de tweede voorverkiezing werd gehouden, ernstig ter discussie. De monsterzeges van Donald Trump bij de Republikeinen en Bernie Sanders bij de Democraten tonen aan dat de partijen de greep op hun kiezers zijn kwijtgeraakt. Net als in Iowa, waar de Republikein Ted Cruz won en Sanders nipt tweede werd, hebben opstandige kandidaten het tij mee.

Uitgerekend de kiezers van New Hampshire hebben Clinton reden voor paniek gegeven. In deze staat won ze in 2008 verrassend van Barack Obama, en kreeg ze energie voor een lange strijd. Hier kreeg haar man Bill Clinton in 1992 de titel ‘comeback kid’, omdat hij verrassend tweede werd. Uiteindelijk won hij de kandidatuur. New Hampshire is de Clintons altijd gunstig gezind geweest.

Inzet van hulptroepen

Maar er hing een opstand in de lucht, werd de afgelopen dagen duidelijk in New Hampshire. Bernie Sanders trok volle zalen met zijn kritiek op Wall Street. Hij impliceerde dat Hillary Clinton te dicht tegen de financiële sector aanschurkt. Opvallend bij Sanders’ campagnebijeenkomsten was het boegeroep als haar naam viel. Tot nu toe verliepen de Democratische voorverkiezingen redelijk tam.

Clinton, op haar beurt, liet hulptroepen invliegen. Ze richtte zich vrij agressief op vrouwelijke kiezers, via feminist Gloria Steinem en oud-minister Madeleine Albright. Voor vrouwen die andere vrouwen (Clinton) niet hielpen, was „een speciaal plekje in de hel” toebedeeld, zei Albright. Clinton verloor desondanks de vrouwelijke stem, met 44 tegen 55 procent.

Bernie Sanders bespeelde een sentiment dat daaronder verscholen lag. De Democratische kiezers, bleek uit peilingen bij de stembureaus, waren voor bijna de helft partijloos. Ze zochten in ruime meerderheid naar een kandidaat die ‘eerlijk’ en ‘betrouwbaar’ was. De kiezers zijn opvallend jong, maken zich grote zorgen over hun inkomen, willen een linksere partijkoers, en willen iemand die buiten de gevestigde orde staat. De 74-jarige senator Sanders past in dat profiel.

Twitter avatar BernieSanders Bernie Sanders What we confirmed tonight is that we’re building the political revolution our nation needs. This is your movement. https://t.co/Hx0Jl6G4pM

Natuurlijk kan de nederlaag van de Democratische favoriet Hillary Clinton als een incident worden afgedaan. Ze staat er goed voor in de zuidelijke staat South Carolina, die volgende week aan de beurt is, en de staten die de weken daarop volgen. Er wonen veel Afro-Amerikaanse kiezers, en in die groep staat Clinton er een stuk beter voor.

Maar de Clinton-campagne vertoont tekenen van paniek. Met name Bill Clinton zou zich groen en geel ergeren aan de stroperige wintercampagne, die toch een formaliteit had moeten zijn. Volgens Politico overwegen de Clintons een deel van het campagneteam te ontslaan.

Het grote probleem is alleen niet de organisatie, maar de boodschap. Clintons sterkste argumenten, haar ervaring en haar voordeel tegen een Republikeinse tegenkandidaat, speelden nauwelijks een rol bij kiezers. Clinton paste na de nederlaag daarom haar toon aan. Ze hield een opmerkelijk links betoog, waarin ze zich richtte tegen misstanden in de financiële sector, discriminatie van Afro-Amerikanen en homoseksuelen.

Voor de Republikeinse partijtop zijn de problemen nog veel groter. Donald Trump won niet zomaar een voorverkiezing. Hij vermorzelde zijn tegenstanders met grote cijfers. Het midden van het veld is overbevolkt met kandidaten die min of meer jagen op dezelfde kiezers: Chris Christie, John Kasich, Marco Rubio en Jeb Bush. Samen behaalden deze vier nog geen 50 procent van de stemmen.

Voor de partij zijn Donald Trump en Ted Cruz nachtmerriekandidaten. Om hen de pas af te snijden, zal de partij zich moeten scharen achter één van deze kandidaten. Chris Christie zal deze week vermoedelijk uitstappen.

De andere drie hebben daar geen zin in. Marco Rubio heeft de steun van veel partijbaronnen, omdat hij wordt gezien als de enige kandidaat die Clinton kan verslaan. John Kasich werd vannacht tweede, en heeft daarom geen reden om te stoppen. Jeb Bush heeft nog altijd tientallen miljoenen op de bank staan. Dit is een ramp voor de partijtop. Zolang het midden verdeeld blijft, blijven Cruz en Trump kiesmannen verzamelen. De kansen op een acceptabele middenkandidaat slinken zienderogen.

Zoals Democraten denken dat Bernie Sanders vanzelf zal vastlopen, zo geloven de meeste Republikeinen dat Donald Trump de nominatie niet kan winnen. Hij breekt met alle campagnewetten, is te onconventioneel, en te weinig gedisciplineerd.

Maar wat zegt dat nog? Kiezers in New Hampshire vinden heel andere dingen belangrijk. Tweederde van de Republikeinse kiezers zei het eens te zijn met Trump om moslims tijdelijk de toegang tot de Verenigde Staten te ontzeggen. De helft van de ondervraagden wilde per se een buitenstaander kiezen. Trump won die groep met gemak. Vier van de tien gaf woede op Barack Obama als reden om te stemmen. Trump, die zei „de mantel van woede” te willen dragen, scoorde goed in al deze groepen.

De bevolking van New Hampshire is relatief hoogopgeleid, en seculier. Veel kiezers zijn libertair, en willen vooral met rust gelaten worden. De werkloosheid is laag, ruim 3 procent. Dit is geen terrein voor een opstandeling als Donald Trump, werd lang gedacht. Dat hij het ook onder hoogopgeleiden goed doet, is een schok voor veel Republikeinen.

Ondanks hun grote verschillen geven Bernie Sanders en Donald Trump hetzelfde signaal aan hun eigen partij. Hun verkiezing is een uiting van woede van de achterban, die zich miskend en genegeerd voelt. Sanders en Trump richten hun woede soms op dezelfde instituten: hun eigen partij, Wall Street, en de belangengroepen die invloed in de politiek kopen.

Donald Trump koppelt een harde anti-immigrantenboodschap aan linksere ideeën over sociale zekerheid. „Ze willen jullie ouderdomsvoorzieningen afpakken”, zei hij deze week tegen zijn aanhang, „net zoals ze jullie vuurwapens willen afpakken”. ‘Ze’, dat waren „lobbyisten, politici en belangengroepen”, verduidelijkte hij later.

Beide partijen moeten nu aan het idee wennen dat Donald Trump en Bernie Sanders mogelijk nog maanden een grote rol in de voorverkiezingen blijven spelen – als ze al niet winnen. Dat is op zich al reden voor paniek. Wat mogelijk nog dramatischer is: ze zijn het contact met hun kiezers kwijtgeraakt.

Bezoek voor meer informatie ook ons verkiezingsblog