Voor Pekar houdt het op. Hij moet het land uit

Pekar Shaban is twee keer veroordeeld. Hij heeft zijn straf uitgezeten en moet nu Nederland verlaten. Ondanks zijn glansrijke reïntegratie.

Pekar Shaban (tweede van links) kreeg in 2007 een opleiding in een restaurant voor kansarme jongeren.NRC schreef daar toen een verhaal over en plaatste deze foto erbij. Pekar was toen 17.
Pekar Shaban (tweede van links) kreeg in 2007 een opleiding in een restaurant voor kansarme jongeren.NRC schreef daar toen een verhaal over en plaatste deze foto erbij. Pekar was toen 17. Foto Jørgen Krielen

Het ticket is al geboekt. Een enkele reis, morgen. Dan zal vanaf Schiphol een vliegtuig vertrekken naar het noorden van Irak. Op een van de stoelen zal, als het aan de Nederlandse staat ligt, een 25-jarige jongen zitten, opgegroeid in het Gooi.

Niet dat hij wil. Hij kent er niemand. Hij heeft in Nederland de basisschool doorlopen, de middelbare school. Zijn ouders hebben een koophuis in Eemnes. Zijn moeder is fysiotherapeut, zijn vader – tot voor kort – IT’er. Hij is hier opgegroeid, stond als puber te sjansen op de dansvloer van City Light in Hilversum.

Liefst wil hij blijven. In Nijmegen, waar hij een eigen huis heeft. Daar heeft hij net zijn eerste jaar koksopleiding op het roc afgerond. Daar werkt hij als hulpkok in een restaurant en heeft hij collega’s die ook zijn vrienden zijn geworden. Eigenaren Mark en Loes en Lina, Dominique, vaste gast Leon, met wie hij na werktijd gesprekken voert over politiek, religie. Of God bestaat – hij weet het niet, zoals wel meer Nederlanders.

 

Tweemaal is hij veroordeeld voor een delict. Een poging tot afpersing in 2008. Een woningoverval met poging tot zware mishandeling in vereniging in 2010. Hij kreeg er een gevangenisstraf voor van in totaal vijf jaar en drie maanden. Die straf heeft hij uitgezeten.

Maar voor hem geldt een extra sanctie. Hij moet het land uit, hij is hier niet geboren. De komende tien jaar mag hij Europa niet meer in.

Alle toffe dingen in zijn leven

Pekar Shaban, zo heet hij. Kort zwart haar, opgeschoren aan de zijkant. Spijkerbroek, trui, horloge. Vloeiend Nederlands, tikje straataccent. Dromerige blik als hij denkt aan alle toffe dingen in zijn leven. Iedereen die altijd voor hem klaarstaat. Een peuk opstekend als het gaat over mindere kanten.

Volgens de wet is zijn uitzetting terecht. Artikel 3.86 Vreemdelingenbesluit: een verblijfsvergunning kan worden afgewezen „wegens gevaar voor de openbare orde”. Daarvan is sprake wanneer iemand valt binnen een schaal gebaseerd op ‘ingangsdatum verblijfsvergunning’ en ‘pleegdatum van het delict’. Pekar Shaban bezit sinds februari 2004 een verblijfsvergunning en pleegde tot november 2010 twee delicten. Volgens de schaal luidt dan de conclusie: uitzetting.

Zijn advocaat Sjoerd Thelosen vecht vaker zulke beslissingen aan. En het beroep bij de rechter tegen uitzetting kán slagen. Als iemand zijn straf heeft uitgezeten en nooit voor een ander delict is veroordeeld. Dan is aantoonbaar van „actueel dreigend gevaar” geen sprake.

Maar heb je één recidive, dan houdt het in de praktijk op. De rechterlijke toets is streng: wie zegt dat je niet nog eens in de fout gaat? Het voordeel van de twijfel, blijkt uit vonnissen, kun je wel vergeten. 1.851 gedwongen vertrekken waren er vorig jaar uit Nederland. Een onbekend deel – niemand houdt het bij – wegens criminaliteit.

Glansrijke reïntegratie

Alleen, zo’n glansrijke reïntegratie als die van Shaban heeft ook zijn advocaat niet eerder meegemaakt. Shaban had zijn straf uitgezeten, beide keren, de rest van zijn strafblad was leeg en zijn terugkeer in de samenleving was voltooid met een meer dan lovend reclasseringsrapport. 

Het eindrapport, juni vorig jaar: Pekar Shaban laat zien „in alle facetten” van zijn traject „zeer gemotiveerd te zijn om grip te hebben en te houden op zijn leven”. Hij toont „een grote groei” op alle leefgebieden, is „volop bezig” met scholing en arbeid en heeft laten zien „de positieve ontwikkeling” te kunnen continueren. „Aan betrokkene zal het niet liggen, zo gemotiveerd als hij is.”

Enige onstabiele factor, aldus het rapport, is dat onduidelijk is of hij in Nederland mag blijven. „Het is bewonderenswaardig om te zien dat de inspanningen van betrokkene gedurende zijn reïntegratietraject hier niet onder geleden hebben, terwijl het toch om een zeer essentiële beslissing gaat.”

Dat Shaban een positieve ontwikkeling heeft doorgemaakt constateerde ook de IND in een beslissing van 2014. Maar wie zegt dat de positieve gedragsontwikkeling „bestendig” is? Daarvoor was hij volgens de dienst nog te kort op vrije voeten.

De verdediging voerde aan dat Pekar Shaban geen banden heeft met Irak. Volgens de dienst is er geen bewijs dat hij zich daar niet zou kunnen redden. De verdediging voerde aan dat zijn ouders en broer en zus hier wonen. Volgens de dienst is de band met zijn familie niet zodanig dat die „de gebruikelijke banden tussen familieleden” overstijgt. Hier dient volgens de IND „bescherming van de openbare orde” te prevaleren boven het persoonlijk belang. De bestuursrechter gaf de dienst in juli vorig jaar op alle punten gelijk.

Was hij na zijn veroordeling meteen uitgezet, dan had Pekar Shaban het misschien nog wel begrepen ook. Maar nu?

Uitzetting is vanwege beroepsprocedures nu eenmaal nooit direct mogelijk, zegt de IND. Uitzettings- en reïntegratietrajecten kunnen naast elkaar. Verder doet de dienst over individuele gevallen geen uitspraak.

Vreemdelingendetentie

De 'bajesboot' in Zaandam diende als vreemdelingendetentie, maar wordt tegenwoordig gebruikt om asielzoekers op te vangen. Foto: ANP/ Marco de Swart

Sinds de beslissing van de rechter verblijft Pekar Shaban illegaal in Nederland. Hij meldde zich op verzoek telkens bij de Dienst Terugkeer en Vertrek. Dan kreeg hij een document onder ogen met het verzoek te tekenen voor zijn reis naar Irak. Telkens weigerde hij. Er was ook niemand in Irak die hem wilde ontvangen – een vereiste voor uitzetting. Totdat hij op 18 januari plots in bewaring werd gesteld. De KRG, de Koerdistan Regionale Overheid, een autonome regio in Noord-Irak, bleek te hebben getekend voor zijn komst. Hoe dat is gegaan weet hij niet. Hij moest zijn rugzak, schoenveters en kleingeld inleveren, 2,15 euro, en zat plots voor het eerst van zijn leven in vreemdelingendetentie. Het ticket naar Irak was toen nog niet geboekt.

27 januari (twee weken voor vertrek). Rechtbank Zwolle, 09.45 uur. Er dient een beroep tegen zijn inbewaringstelling. Pekar Shaban kijkt mee vanaf een videoscherm vanuit de gevangenis.

In het zaaltje zitten zijn ouders samen met de advocaat en Daniëla van Es van Stichting Moria, die hem tijdens zijn reïntegratietraject begeleidde en nu na voltooiing nog altijd steunt – „hij is een rolmodel”. Mark, Loes, Lina, Dominique en Leon staan buiten in de gang te wachten. Ze pasten er niet meer bij.

‘Onze collega, onze vriend’

„Dit gaat over onze collega, onze vriend”, zegt restauranteigenaar Mark Nijhuis. „Hoe beter je Pekar kent, hoe meer je denkt: dit kan niet waar zijn.”

Lina: „Het wrange is: hij kreeg een tweede kans en die heeft hij benut.”

„Hij is gewoon Nederlander”, zegt Leon. „Maar het labeltje moet hangen.”

De deur van de rechtszaal slaat open. Spanning op de gezichten, al zal de uitslag niet direct komen. De moeder van Pekar Shaban gaat zitten op de gang. „Mijn dochter zit nu ook in de puberteit”, zegt ze roerend in een kopje automatenkoffie. „Maar jongens puberen anders. Die gaan meer naar buiten hè. En wat hij gedaan heeft, dat is erg. Maar daar heeft hij zijn straf voor gekregen.”

De KRG kent de moeder wel. Het is daar op dit moment relatief veilig, al weet je nooit hoe lang. Zelf is ze gevlucht uit Centraal-Irak. Ze waren te westers, zegt ze, dat werd een gevaar. Spreken over haar vlucht vindt ze moeilijk. Het was traumatisch. En van haar drie kinderen heeft Pekar, de oudste, alles het meest bewust meegemaakt.

Twee werelden

In Nederland kwam het gezin terecht in twee werelden: binnen het azc en de wereld daarbuiten. Het gezin kreeg een woning toegewezen in Kortenhoef, Pekar ging er naar de basisschool. Genoeg mensen in het dorp die het gezin hielpen met integreren.

Maar er waren ook mensen die afstand hielden. ‘Stinkdier’, ‘vluchteling’. ‘Ga terug naar je eigen land’. Een jongen bespuwde hem eens bij de slagboom van het azc. Op de basisschool bleef Pekar een vreemdeling en in de achtste groep trof hij een meester die hem vlak voor de Citotoets apart zette met rekenen. Moeder probeerde in gebrekkig Nederlands verhaal te halen in de klas. „Die meneer zei: ‘Maar jullie zijn hier toch om te werken, niet om te leren?’ Ik zei: ‘Pardon?’”

Pekar bleef zitten op de havo op het Alberdingk Thijm College in Hilversum en kwam terecht op de mavo van het Aloysius. Daar ging het mis. Foute vrienden, vechten op het schoolplein. Moeder: „Pubers gaan hun eigen weg. En soms moet er iets gebeuren om er later beter van te worden. Opschudden, hoe erg ook. Dat is gebeurd. En toen hij in Nijmegen ging wonen hadden we het gevoel: we hebben onze zoon terug. Mentaal.”

1 februari (negen dagen voor vertrek). Nijmegen-Oost, 11.45 uur. In de lucht klinkt zwaar gedonder. Overvliegende F-16’s op een training. „Vast vanwege hun missie naar Syrië”, zegt Pekar Shaban. Hij zit weer thuis. Zijn detentie bleek onterecht en nu wacht hij een bericht over zijn uitzetting thuis af. Al heeft hij gisteren een brief gehad dat hij zich morgen moet melden op het politiebureau. Geen idee waarom.

Rebels

Hij was een teruggetrokken jongen die stilaan rebels werd, vertelt Pekar Shaban over zijn jeugd. Hij leerde jongens kennen van wie leraren zeiden: ga niet met hen om. Maar die jongens waren de eersten die hem zagen staan. Ze zeiden: kom chillen, zonder jou is er niets aan. „Dat had ik nooit eerder meegemaakt.” Die jongens, oorspronkelijk ook geen Nederlanders, kwamen voor zichzelf op. Zij pakten wel gewoon een honkbalknuppel als ze door anderen werden bespuwd. „Daar keek ik tegen op.”

Steeds meer ging het groepje dezelfde taal praten als in de films waarnaar ze keken. Scarface, Goodfellas, Heat. Gesprekken gingen over dat ‘het systeem’ tegen hen was. Over geld, drugs. Pekar Shaban had daar helemaal niets mee, zegt hij, maar je onttrekken aan de groepsdruk was haast niet te doen. En zo raakte hij tweemaal betrokken bij een delict.

De volgende dag (acht dagen voor vertrek): Bij zijn gesprek met de vreemdelingenpolitie is Pekar Shaban onverwacht opnieuw in hechtenis genomen. Er blijkt een vliegticket te zijn geboekt.

Maandag (twee dagen voor vertrek): Pekar Shaban wordt binnengebracht bij de rechter in Den Haag. Zijn advocaat heeft een verzoek ingediend om een beroep dat nog loopt tegen de IND-beslissing, af te wachten in Nederland. Uitspraak: vanmiddag.