Slimme bommen? Toch burgerdoden

Piloten die in de strijd tegen IS Syrië bombarderen, hebben de opdracht geen burgers te doden. Maar ondanks precisiewapens kan het misgaan.

Een plastic stoel voor verwoeste gebouwen in de Syrische stad Kobani. Foto Osman Orsal/Reuters

Al-Khan is een dorpje met lemen huizen in Noord-Syrië, tot voor kort in handen van Islamitische Staat (IS). Het ligt aan de frontlinie van een Koerdisch offensief tegen de terreurbeweging, dat ondersteund wordt door de internationale coalitie. De inwoners van Al-Khan zijn arme boeren. De meesten zijn gevlucht naar Turkije of Libanon. Zo’n honderd mensen bleven achter.

De inwoners van Al-Khan moeten niets hebben van IS. Volgens het Amerikaanse persbureau McClatchy brak vorig jaar ruzie uit tussen dorpelingen en tien IS-strijders die het dorp controleerden. Het leidde tot een vuurgevecht. Dat kwam de dorpelingen duur te staan. IS stuurde versterkingen. Maar het konvooi werd opgemerkt door nabijgelegen Koerdische strijders, die de Amerikanen luchtsteun vroegen.

De luchtaanvallen vonden plaats in de nacht van 7 december, blijkt uit onderzoek van de Global Post. De internationale nieuwssite citeert een dorpeling:

„We lagen te slapen, toen we plotseling wakker schrokken van een zware explosie. Het huis schudde. Ramen vlogen aan diggelen. Ik rende naar buiten en zag dat het huis van mijn buurman compleet verwoest was. Hij riep: ‘Abu Khalil, het is me gelukt mijn vrouw en zoon te redden. Maar ik kan mijn zes maanden oude baby niet vinden. Help me!’”

Abu Khalil begon te zoeken, toen er een Apachehelikopter overkwam. Die begon te schieten. „Ik werd geraakt – de scherven zitten nog steeds in mijn lichaam. Ik viel in het gat dat de luchtaanval had gemaakt. Dat heeft me gered. De helikopter keerde om en vuurde een tweede keer. Mijn moeder en tante werden gedood. De vrouw en zoon die gered waren, werden gedood. Iedereen werd gedood.”

Die dag kwamen volgens de Global Post 47 inwoners van Al-Khan om en raakten er 17 gewond. Volgens berichten op Facebook verboden de Koerdische strijdkrachten dat de slachtoffers gefilmd werden in het lokale ziekenhuis. De Amerikanen ontkennen dat ze het dorp bombardeerden. Wel geven ze toe dat ze het naburige dorp Al-Hawl hebben bestookt. Maar volgens de Global Post hebben ze die twee dorpen door elkaar gehaald.

De gebeurtenissen in Al-Khan laten zien dat de coalitie allerminst een schone oorlog voert in Irak en Syrië, zoals ze graag wil doen voorkomen. Piloten hebben het expliciete bevel geen burgers te doden. Precisiewapens en slimme bommen hebben het risico op burgerdoden behoorlijk verkleind. Maar door de inzet van enorm zware wapens op plekken waar burgers en strijders moeilijk van elkaar te onderscheiden zijn, zijn onschuldige slachtoffers bijna onvermijdelijk. De coalitie onder leiding van de VS heeft tot nu toe zestien incidenten toegegeven waarbij tussen de 34 en 45 burgers zijn omgekomen.

Maar volgens de organisatie Airwars, die onderzoek doet naar de luchtoorlog tegen IS in Irak en Syrië, kwamen bij 132 andere incidenten nog eens 846 tot 1.166 burgers om. Ondanks uitgebreid bewijs van Airwars, werden veel beschuldigingen door de coalitie binnen 48 uur afgedaan als „niet geloofwaardig”.

‘Ruim duizend burgerdoden’

Het is goed mogelijk dat ook Nederlandse F-16’s bij deze een aantal van deze incidenten betrokken waren. Het kabinet schreef vorige week aan de Tweede Kamer dat bij twee Nederlandse aanvallenmogelijk burgerdoden zijn gevallen. Waar en wanneer is niet duidelijk omdat Defensie om „veiligheidsredenen geen gedetailleerde operationele informatie geeft”.

Maar er lijken ook politieke en tactische redenen mee te spelen. „Zoals je weet is IS zeer actief met propaganda op sociale media en zullen ze de kans niet laten liggen aanvallen en burgerdoden op Nederland af te schuiven”, zei een Defensie-woordvoerder tegen de NOS.

Airwars bestrijdt dit. Meestal meldt IS enkel „aanvallen van de kruisvaarders”, schrijft ze. IS stuurt wel cameraploegen naar de plek van het bombardement om slachtoffers te interviewen. Het voedt zo het slachtofferschap onder sunnieten in Irak en Syrië, waar IS bij gedijt.

RTL Nieuws onthulde in september vorig jaar op basis van documenten van CENTCOM, het Amerikaanse centrale commando, dat er mogelijk burgerdoden waren gevallen bij Nederlandse bombardementen op de Iraakse stad Fallujah op 26 december 2014. Nederlandse F-16’s „kunnen onopzettelijk twee niet geïdentificeerde personen op bromfietsen hebben geraakt die het gebied dat doelwit was binnen kwamen rijden”, aldus de documenten. Of dit een van de twee incidenten is die het ministerie van Defensie bekendmaakte, is niet duidelijk.

Luchtaanvallen worden vaak uitgevoerd op basis van verdacht gedrag dat wordt opgemerkt door overvliegende drones, niet op basis van specifieke inlichtingen. Soms ziet de piloot pas dat burgers aanwezig zijn nadat hij zijn raketten heeft afgevuurd. Dit blijkt uit meerdere incidenten waarbij volgens de coalitie burgerdoden vielen.

De meeste luchtaanvallen in Syrië worden aangevraagd door de Koerdische strijdkrachten. Wat de piloten raken is dus sterk afhankelijk van de kwaliteit van de informatie. En de Koerden hebben hun eigen agenda: de strijd voor een eigen staat. Dat speelde mogelijk ook mee bij de luchtaanval op Al-Khan. Over dat incident citeerde Al-Jazeera lokale Arabische bronnen die zeiden dat „deze [Koerdische] troepen opzettelijk verkeerde coördinaten doorgeven zodat dorpen worden gezuiverd van hun bevolking – en om de terugkeer van ontheemden te voorkomen.”