Opinie

Gingen de Romeinen ten onder aan de kou?

In de zesde eeuw daalde de gemiddelde temperatuur met meer dan twee graden. Werd dat de Romeinen fataal?

Er wordt in de wetenschap met een zekere aarzeling gesproken over het verband tussen klimaatverandering en oorlog. Het boek van Harald Welzer, die in Klimakriege een wel heel rechtstreeks verband legt tussen de opwarming en conflicten, is door velen kritisch beschreven.

Ook in een studie in Nature Geoscience is men voorzichtig over een mogelijke relatie tussen gebeurtenissen in de nadagen van de Oudheid en klimaatverandering. Maar uitsluiten doen de onderzoekers het niet. Overigens is het niet een opwarming, maar juist met een sterke afkoeling die wel eens een einde gemaakt kan hebben aan het Oost-Romeinse Rijk.

Jaarringen

De onderzoekers, in het kader van het Past Global Changes project (PAGES), concluderen op basis van studie van de jaarringen van bomen dat zich in de zesde eeuw een ‘kleine ijstijd’ heeft voorgedaan. Daardoor daalde de gemiddelde temperatuur met zo’n 3 graden Celsius. Ze vergeleken de resultaten met gegevens op basis van zeesedimenten, metingen aan gletsjers, onderzoek van ijslagen.

Ze vermoeden dat drie zware vulkaanuitbarstingen (in de jaren 536, 540 en 547) in combinatie met een periode van zeer lage zonneactiviteit tot de opvallende temperatuurdaling hebben geleid:

‘We find an unprecedented, long-lasting and spatially synchronized cooling following a cluster of large volcanic eruptions in 536, 540 and 547 AD which was probably sustained by ocean and sea-ice feedbacks, as well as a solar minimum.’

Volgens de Zwitserse hoofdauteur Ulf Büntgen, van het federale onderzoeksinstituut WSL, gaat het om ‘de meest dramatische afkoeling van de afgelopen twee millennia op het Noordelijk Halfrond’ – sterker dus dan de meer bekende ‘kleine ijstijd’ in de Middeleeuwen.

De onderzoekers richtten zich op bomen in het Altaj gebergte in Centraal-Azië. Ze zagen opmerkelijke overeenkomsten met de temperatuursgrafiek die eerder duizenden kilometers westelijker werd gemaakt in de Alpen. Er was dus sprake van een wereldwijde trend.

Overeenkomst Altaj en AlpenHistorici keken intussen naar sociale en politieke veranderingen in diezelfde periode. Ze zagen rijken uiteenvallen, volksstammen verhuizen, mensen getroffen worden door pandemieën, hongersnood en andere rampen:

Spanning most of the Northern Hemisphere, we suggest that this cold phase be considered as an additional environmental factor contributing to the establishment of the Justinian plague, transformation of the eastern Roman Empire and collapse of the Sasanian Empire, movements out of the Asian steppe and Arabian Peninsula, spread of Slavic-speaking peoples, and political upheavals in China.

De onderzoekers waarschuwen zoals gezegd voor al te snelle conclusies. Vandaar dat ze spreken van een ‘bijkomende’ factor. Dus meer zoals de langdurige droogte in Syrië kan hebben bijgedragen aan de maatschappelijke onrust in het land, die leidde tot de burgeroorlog en de huidige vluchtelingencrisis. Zoals ik eerder wel eens schreef: klimaatverandering als katalysator van een maatschappelijk conflict.

Paul Luttikhuis
Blogger

Paul Luttikhuis

Buitenlandredacteur Paul Luttikhuis volgt op dit blog nieuws over klimaatverandering. Hij schrijft over sociale en economische gevolgen, over manieren waarop landen zich daarop voorbereiden, over nieuwe wetenschappelijke inzichten en over de onderhandelingen na ‘Parijs’. Regelmatig zullen gastauteurs hun licht laten schijnen op deze thema’s.