‘Zzp’ers mogen niet de norm worden’

bestuurslid en cao-coördinator van vakbond FNV.

Het beschermen van kleine zelfstandigen is niet zonder risico’s voor álle werkenden, zegt Mariëtte Patijn.

Mariëtte Patijn
Mariëtte Patijn

De maatschappelijke discussie over zzp’ers gaat de verkeerde kant uit, waarschuwt Mariëtte Patijn, bestuurslid en cao-coördinator van de vakbond FNV. We kunnen het sociale stelsel wel hervormen om de kleinste zelfstandigen zonder personeel te beschermen, zegt ze, maar dat is niet zonder risico.

De groei van het aantal zelfstandigen (1,35 miljoen, volgens het CBS) en de onzekere positie van een groot deel van hen, lijkt een belangrijk verkiezingsthema te worden. De toekomstige hervorming van het pensioenstelsel moet ook een oplossing voor zzp’ers zonder pensioen(opbouw) bieden. En de Sociaal-Economische Raad onderzoekt een basisverzekering voor doorbetaling van loon bij ziekte – ook voor zzp’ers.

Het verplichten van sociale verzekeringen en van pensioenbouw voor zzp’ers zal echter gevolgen hebben voor álle werkenden, volgens Patijn.

Wat is uw zorg rond zzp’ers?

„Mijn persoonlijke zorg is dat we de arbeidsmarkt gaan herinrichten. We beginnen weer bij nul en het uitgangspunt vormen die 11 à 12 procent zelfstandigen.”

Een minderheid bepaalt de norm?

„Het begint met een nieuw basisstelsel voor zzp’ers in nood, maar je kunt op je vingers natellen dat dat voor iedereen gaat gelden. Dan hebben we het niet meer over werknemersverzekeringen die we betalen uit loon, maar over volksverzekeringen van de inkomstenbelasting van álle werkenden. Die inkomsten zullen fluctueren per maand, per jaar of als het economisch beter of slechter gaat. Het wordt dus een ministelsel en dan zakken we met z’n allen door de bodem heen.”

Dus u zegt: een volgend kabinet kan beter maar niets regelen voor zzp’ers?

„Je kunt zzp’ers wel verplichten tot van alles, maar wat als ze het geld niet hebben? Ik denk wel dat er draagvlak is voor betaalbare, collectieve arbeidsongeschiktheidsverzekeringen. Maar verplichte pensioenopbouw is een lastige. Zzp’ers vliegen van hot naar her en hebben onregelmatige inkomsten. Als je kort in de horeca werkt en daar pensioen opbouwt, worden de uitvoeringskosten in verhouding al snel te hoog. Bovendien: als je tegen een vrije ondernemer zegt dat hij verplicht pensioen moet opbouwen, krijgt hij pukkeltjes. We vinden wel dat zzp’ers zich vrijwillig moeten kunnen aansluiten bij bestaande pensioenfondsen.”

Welke oplossing ziet u dan?

„We hebben al een geweldig collectief stelsel voor werknemers. Hoe zorgen we dat iedereen het goed krijgt? De oplossing ligt uiteindelijk bij opdrachtgevers. Als die normale tarieven gaan betalen aan zzp’ers, kunnen zij zich verzekeren en pensioen opbouwen. Werkgevers spelen vakmensen nu tegen elkaar uit. Journalisten, kappers, bouwvakkers. De arbeidsmarkt wordt een soort groentemarkt, waar de laagstbetaalden het werk krijgen.”

Er is wel een generatie onverzekerde zzp’ers die een arme oude dag tegemoet gaat. Daar moet je toch wat mee?

„Ja, maar tot hoever ga je door? Totdat je de hele arbeidsmarkt subsidieert? We regelen zelfstandigenaftrek, iets tegen arbeidsongeschiktheid, iets voor het pensioen. Maar de basis van sociale zekerheid is dat je het samen met werkgevers regelt. Opdrachtgevers van zzp’ers zeggen: wij voelen ons niet verantwoordelijk.”

Is dat geen achterhaald standpunt? Iedereen zegt: de flexibilisering van de arbeidsmarkt zet door.

„Wat mij irriteert is dat ik steeds hoor: het is nou eenmaal zo, mevrouw Patijn. De wereld verandert, houd er maar rekening mee. Van de mensen aan de top die zelf al tig jaar een vast contract hebben en een riante pensioenregeling. Die vanuit hun kamertjes met mooi uitzicht wel even vertellen hoe de wereld in elkaar zit. Vandaag begint weer de Bilderberg-conferentie van VNO-NCW. Werkgevers houden daar prachtige beschouwingen over de wereld. Over de boosheid in de samenleving, over het gebrek aan cohesie. Terwijl ze de oplossingen voor veel problemen zélf in handen hebben. Gewóón omgaan met de mensen die voor je werken. Gewóne lonen en tarieven betalen. Maar ze praten daar óver anderen, vanuit hun eigen positie: de Bilderberg-mentaliteit.”

De ‘Bilderberg-mentaliteit’?

„De complete onverschilligheid van multinationals door werkenden zo te behandelen. En we huilen allemaal met ze mee, hè. Zelfs bij ons zijn er mensen die zeggen: ja, het is ook wel ingewikkeld voor die werkgevers. Ja, voor het midden- en kleinbedrijf, dat wordt meegetrokken door de dwangmatige bezuinigingen van grote bedrijven en de publieke sector. Terwijl de mensen die het het moeilijkst hebben de grond in worden gestampt.”

Waarom zouden werkgevers ineens hogere zzp-tarieven gaan betalen?

„Omdat steeds meer mensen wakker worden en zeggen: dit pikken we niet meer. De NVJ, de vakbond voor journalisten, heeft net een enquête gehouden onder werknemers en freelancers. Daar heeft bijna 90 procent gezegd: we moeten een ondergrens opnemen in cao’s.

„Mensen moeten meer voor zichzelf opkomen. Het wordt een lang gevecht, maar het is dit of we gaan terug naar 1900.”

Hoe groot is de solidariteit nog op de versnipperde arbeidsmarkt van vandaag?

„Ik ben daar heel optimistisch over. We hadden afgelopen zaterdag een bijeenkomst van onze jongerenvakbond Young & United. Die heeft intussen 7.000 leden. We groeien ook weer een beetje als vakbond. Voorzichtig dan, we schreeuwen het niet heel optimistisch van de daken.”

Zit de FNV juist niet in het nauw? Er worden cao’s met ondernemingsraden gesloten, zoals in de haven. Bij de cao’s voor ambtenaren en de supermarkten heeft de FNV niet getekend. In de horeca is geen cao meer. Daar staat u buitenspel.

„Buitenspel? Dat is de vraag. Wij hebben altijd gezegd: een cao met de FNV is een betere cao. We tekenen niet zomaar bij het kruisje. Als het niet anders kan, schuiven we de cao opzij en kijken we hoe we wel kunnen krijgen wat we willen. Werk is niet gratis. Werk kost geld.”