Bijstand ontvangen én ondernemen, dat mag

Amsterdam start een proef met een soepelere bijstand. Een aantal bijstandontvangers mag ondernemen en bijverdienen.

Als tegenprestatie moesten bijstandontvangers bijvoorbeeld papier prikken.
Als tegenprestatie moesten bijstandontvangers bijvoorbeeld papier prikken. Foto Sander Koning/ANP

Aan aandacht voor de bijstand deze week geen gebrek. Nieuws: het gros van de mensen in de bijstand ontvangt de uitkering langdurig. Ophef: wethouder Arjan Vliegenthart (Werk, SP) zei op tv dat 30.000 van de 39.000 Amsterdamse bijstandontvangers niet hoeven te solliciteren. VVD boos, zowel landelijk als lokaal.

Binnenkort gaat Amsterdam bovendien experimenteren met ‘regelluwe’ bijstand: zonder verplichte tegenprestatie. Zo’n 250 bijstandontvangers hoeven dan niet deel te nemen aan reïntegratietrajecten. Ze mogen ondernemen en bijverdienen zonder dat op hun uitkering wordt gekort. De proef duurt twee jaar. Middels een controlegroep wordt het succes gemeten: hebben deelnemers minder schulden, zijn ze minder afhankelijk van een uitkering. Of doen ze aan mantelzorg of vrijwilligerswerk (want ook dat is participatie). Er wordt daarbij „breed gekeken naar het welbevinden van de klanten”.

De pilot komt voort uit een motie van GroenLinks, waarin de partij „controledrift” hekelt en de wethouder oproept „de scherpste kantjes van de Participatiewet af te vijlen”. Die strengere wet ging vorig jaar in.

Amsterdam is geen voorloper. Zo’n vijftig gemeenten hebben plannen voor soortgelijke proeven, zegt hoogleraar Arbeidsmarkt Ruud Muffels (Tilburg University). „Sancties en verplichtingen worden als weinig zinvol ervaren. Gemeenten willen onderzoeken of het werkt als ze mensen meer ruimte geven.” Staatssecretaris Jetta Klijnsma is met gemeenten in gesprek over de experimenteerruimte die de wet biedt.

Wethouder Vliegenthart wil zich „daar graag bij aansluiten”. Bij een deel van de gemeenten leeft „een groeiend onbehagen over de inflexibiliteit van het systeem”, zegt hij. „Er is behoefte aan meer maatwerk. Kunnen we dingen proberen die volgens de wet formeel nog niet mogen?  Als je mensen vertrouwt, wat gebeurt er dan? We hopen dat je dan meer rendement kan maken.”

In Amsterdam leeft rond de 10 procent van de mensen die willen werken van een bijstandsuitkering. Zij stromen maar moeilijk door naar betaald werk. Maar liefst 65 procent van alle mensen in de bijstand ontvangt de uitkering tussen de één en vijftien jaar, bracht De Argumentenfabriek deze week naar buiten.

Hoogleraar Ton Wilthagen (Arbeidsmarkt, Tilburg) verwacht dan ook niet dat soepeler of juist strikter beleid meer mensen aan een reguliere baan zal helpen. Het echte probleem is dat er niet genoeg geschikte banen zijn voor iedereen, zegt hij, en dat de arbeidsmarkt verandert. Er komen wel nieuwe banen bij, maar die sluiten niet aan op de profielen van mensen in de bijstand. Die „verontrustende mismatch” los je niet op met vrijheid of stoere repressiepraat.

Woensdag houdt de raad op verzoek van de VVD een spoeddebat over de uitlatingen van Vliegenthart in EenVandaag. Raadslid Marianne Poot is „geschrokken” dat het merendeel van de bijstandsgerechtigden is vrijgesteld van de sollicitatieplicht. Vliegenthart is „verrast” over die oproer. „Wat ik heb verteld is al jaren praktijk in Amsterdam.” 

Het aanstaande gesprek met Klijnsma over experimenteerruimte in de wet gaat hij „redelijk blank” in.

Maar hij zegt ook: „De staatssecretaris is een vrouw van de feiten. Ook zij wil weten wat er werkt.”