‘Duitsland ja, Wilders nee’

De rechts-populistische partij Alternative für Deutschland staat derde in de peilingen. Een taboe is doorbroken.

Na Keulen en na 1,1 miljoen migranten in één jaar tijd is er geen houden meer aan: ook in Duitsland komt op rechts een populistische partij op die zich verzet tegen de euro, ‘bureaucraten in Brussel’ en ‘ongecontroleerde migratie’.

Een deel van de gevestigde orde loopt er nog met een grote boog omheen. Maar de kiezers niet. Begin vorig jaar stond Alternative für Deutschland (AfD) nog op 3 procent in de peilingen. Nu, ruim een maand voor drie belangrijke deelstaatverkiezingen, staat de partij landelijk op ruim 12 procent, met uitschieters naar 15 in het oosten. De AfD is virtueel de Groenen voorbij en de derde partij van het land.

Na zes decennia is een taboe doorbroken, schrijft Die Zeit. Al die tijd vond geen enkele partij ruimte rechts van CDU/CSU. Die ruimte is nu ontstaan, deels doordat kanselier Merkel steun in het centrum belangrijker vindt dan het afdekken van de rechterflank. AfD-vicevoorzitter Gauland noemde de vluchtelingencrisis een paar weken geleden „een geschenk”. Toen moesten Keulen en het geschutter van politie en politiek daarna nog komen.

„Ik had liever gezien dat we wat langzamer waren gegroeid en niet deze vreselijke toestanden hadden gehad”, zegt Marc Jongen. Hij is vicevoorzitter van de AfD in de deelstaat Baden-Württemberg en geldt als partijideoloog. Hij wijst het label af maar werkt wel aan een manifest over Duitse en Europese waarden die moeten worden verdedigd, grenzen die dicht moeten, de euro die een vergissing was.

„Het is belangrijk dat er openlijk wordt gesproken, zonder de druk van politieke correctheid”, zegt hij tijdens een lunch in Karlsruhe, waar hij als filosoof aan de hogeschool werkt. „Wij benoemen zaken die jaren onder het tapijt zijn geschoven. De oude partijen deden zo veel fout, ze zijn bang voor die fouten te moeten betalen. Daarom behandelen ze ons zo vijandig.”

De sociaal-democraten willen op tv niet in debat met de AfD; door talkshows zou de partij nu zo groot zijn. Al hadden tegenstanders van de AfD dagenlang feest toen Europarlementariër Beatrix von Storch in een talkshow zei dat Merkel zou worden gedwongen af te treden en naar Chili te vluchten, een verwijzing naar het lot van DDR-leider Erich Honecker.

Deze week suggereerde SPD-leider Gabriel zelfs dat AfD als een potentieel staatsgevaarlijke organisatie in de gaten moet worden gehouden, nadat partijvoorzitter Petry had gezegd dat de politie desnoods het vuur zou moeten openen als mensen illegaal de grens over probeerden te komen. Jongen zegt in het algemeen dat de uitspraken van AfD-kopstukken vaak worden uitvergroot en uit hun context worden gehaald.

AfD wil de grens dicht, geld voor opvang in de regio, en bootvluchtelingen terugsturen. Moet er een bovengrens komen?

„Het belangrijkste is dat de stroom vluchtelingen wordt gestopt. Meteen was ons duidelijk dat de welkomstcultuur een korte euforische opleving kon zijn. Doordat Merkel met open armen stond, werd Duitsland een magneet. In die schijnbaar grootmoedige geste zit ook iets negatiefs, iets wat Oost-Europeanen moreel imperialisme noemen: Duitsland wil voor anderen bepalen hoe het moet. In het verleden zijn we doorgeschoten naar het kwaad, nu schieten we door naar het goede. We schommelen tussen extremen, zijn altijd een beetje onzeker. De groei van de AfD is voor mij een teken dat we een gezond zelfbewustzijn aan het ontwikkelen zijn.”

AfD is in 2013 opgericht in reactie op de eurocrisis. Nu is migratie hét thema.

„De naam is een reactie op Merkels uitspraak dat er geen alternatief is voor de redding van de euro. Dat is er wel. Europa functioneerde ook goed toen de euro er niet was. De eurocrisis heeft de stemming vergiftigd, landen tegen elkaar opgezet, en in een aantal landen de economie geruïneerd. Iets wat niet werkt, moet je durven terugdraaien. Diepergaand probleem: we verouderen én worden overstroomd met mensen die onze cultuur niet delen. Dat kan een bedreiging worden voor ons voortbestaan als een verbond van democratische staten waarin men in vrijheid en veiligheid kan leven.”

Is dat kritiek op de islam?

„We willen onze cultuur behouden. Daarbij hoort ook de vrijheid van de democratische rechtsorde. We willen geen geloofsoorlog, de godsdienstvrijheid staat niet ter discussie. Het probleem begint waar de islam politiek wordt. We willen niet dat onze samenleving erdoor verandert. Maar we willen ook geen burgeroorlog. De politiek in Europa moet erop aansturen dat een groep moslims zich distantieert van de steeds fanatieker wordende tendensen in hun geloofsgemeenschap. Je moet de problemen niet verzwijgen omwille van verlangen naar harmonie.”

Geert Wilders zegt vergelijkbare dingen. Wat ziet u, als Europese zusterpartij?

„Wilders is een problematische figuur. Zijn optreden kan ik niet accepteren. Tussen de nieuwe partijen in Europa zijn grote verschillen. Zo houden wij meer afstand tot problematische politieke standpunten dan Front National. Met mensen op de buitenflanken van rechts willen we niets van doen hebben.”

Wat zijn de Duitse waarden van AfD?

„De belangrijkste zijn in essentie Europees: de tradities van de verlichting, de christelijke erfenis, het humanisme. Het Romeinse recht en de Griekse filosofie en het Griekse democratiebegrip. Daarnaast zijn er eigenschappen waarin Duitsers zich onderscheiden: vlijt, orde, degelijkheid, correctheid. Als je verder in de Duitse historie terugkijkt dan het Derde Rijk zijn er veel aanknopingspunten.”

U verwerpt het label dat de AfD extreem-rechts is. Hoe zou u de partij noemen?

„Een partij als extreem-rechts neerzetten is het ergste verwijt dat je in Duitsland kunt maken. De andere partijen hebben geen antwoord op onze kritiek. Daarom is hun strategie nu om ons te belasteren.

„Liberaal-conservatief, zo worden we vaak genoemd. We willen inderdaad de omvang van de staat sterk terugbrengen. Meer vrijheid voor ondernemers, eigen verantwoordelijkheid, uitwassen van de sociale zekerheid wegsnoeien. Dat zijn klassiek-liberale eisen. Daarnaast verdedigen we klassieke conservatieve ideeën als het traditionele gezin, de Duitse Leitkultur. Maar die omschrijving is te conventioneel. In mijn manifest wil ik de term ‘avant-gardeconservatief’ gebruiken. We verdedigen dingen die dreigen te verdwijnen, wetende dat puur conservatisme geen zin heeft. De samenleving is vernetwerkt, geglobaliseerd. We moeten alles opnieuw bepalen zonder de grote mondiale ontwikkelingen te ontkennen, maar proberen de negatieve gevolgen ervan af te weren en zo mogelijk te vermijden.”

Bij de vraag naar het hoe, grijpt Marc Jongen terug op zijn achtergrond als filosoof. Dan verwijst hij naar de nietzscheaanse kritiek op het vooruitgangsdenken. „We moeten de modernistische lineaire voorstelling van tijd te boven komen. Ik vecht het vooruitgangsideaal fundamenteel aan. Het is niet zo dat een ontwikkeling die eens goed was, altijd goed zal blijven. Wat ogenschijnlijk een stap terug is, is niet per se achteruitgang. Waar we eigenlijk naar op zoek moeten, zijn duurzame tradities.”

Avant-gardeconservatief. Ook Jongen vraagt zich af of dit label blijft plakken. Over de toekomst van zijn partij heeft hij minder twijfels. „Toen we nog klein waren, probeerden ze ons te negeren. Nu belasteren ze ons. Maar uiteindelijk zullen ze moeten accepteren dat we een blijvende politieke speler in onze democratie zijn geworden.”