Acht vragen over het oprukkende zikavirus

Er zijn steeds meer aanwijzingen dat baby’s afwijkingen krijgen van zika. En ook seks verspreidt het virus.

1. Zika wordt niet alleen door muggen, maar ook door seks overgebracht. Hoeveel mensen zullen besmet raken? 

In de VS heeft een reiziger die Venezuela had bezocht het zikavirus via seks overgedragen op een ander, werd dinsdag bekend. Er waren al eerder twee patiënten die zika hadden gekregen via sperma, maar bij hen er ook bloed in het sperma. Dat duidt er toch op dat seksuele overdracht zeldzaam zal zijn. In Latijns-Amerika zal de seksuele overdracht sowieso niet veel uitmaken voor de verspreiding. Iedereen in het werelddeel is vatbaar voor het virus, van jong tot oud, omdat het zikavirus er nieuw is. Er zullen dus veel mensen besmet raken. De verwachting is dat de epidemie zich de komende tijd verder zal uitbreiden, mogelijk ook naar het zuiden van de Verenigde Staten.

2. Hoe erg is zika?

Driekwart van de geïnfecteerden merkt niets van de besmetting. Anderen krijgen griepachtige verschijnselen, met lichte koorts, hoofd- en spierpijn en soms huiduitslag en ontstoken ogen. De klachten gaan meestal na een paar dagen tot een week vanzelf weer over.

De belangrijkste ernstige complicatie is het syndroom van Guillain-Barré. De afweer raakt dan zo ontregeld dat die het eigen zenuwstelsel aanvalt. Dat geeft ernstige verlammingsverschijnselen, die wel meestal tijdelijk zijn. Deze patiënten moeten vaak in het ziekenhuis worden opgenomen, en soms zelfs aan de beademing omdat ook hun ademhalingsspieren uitvallen. Tijdens een grote uitbraak van zikavirus in Frans-Polynesië (2013-2014) waren er naar schatting 8.750 patiënten, van wie er 42 Guillain–Barré ontwikkelden. In Brazilië wordt het syndroom bij enkele tientallen mensen in verband gebracht met zika.

Wat is het zikavirus? Waar zijn er mensen besmet door zikamuggen? En wat zijn de symptomen? In onderstaande slideshow zie je het in onze infographics

3. Als een zwangere vrouw besmet raakt, krijgt ze dan een baby met een te klein hoofd?

Dit is het heetste hangijzer. In Brazilië zijn er sinds de zika-uitbraak in 2015 twintig keer zoveel baby’s met microcefalie gezien, meldde de New England Journal of Medicine op 13 januari 2016. Microcefalie is een verschrompeling van de hersenen waarbij het hoofd veel kleiner is dan normaal. Deze kinderen lopen een groot risico op een blijvende verstandelijke handicap.

Maar er zijn veel onzekerheden. Sinds begin 2015 zijn er in Brazilië 404 baby’s geboren waarvan zeker is dat ze microcefalie hebben, of andere hersenafwijkingen die door een infectie veroorzaakt kunnen worden. Bij slechts 17 van hen is er een verband gelegd met zikavirus. Nog eens 3.670 baby’s worden nog nader onderzocht, meldde het Braziliaanse gezondheidsministerie dinsdag.

Bij de uitbraak in Frans-Polynesië was er, achteraf gezien, óók een flinke toename van microcefalie. Het Europese infectieziektencentrum ECDC oordeelt dat er „groeiende”  aanwijzingen zijn voor een verband tussen aangeboren afwijkingen en zika, maar nog geen bewijs. Er loopt sinds kort een internationaal onderzoek. Het is ook nog onbekend of zika invloed heeft op toekomstige zwangerschappen.

4. Kun je nog veilig naar Latijns-Amerika reizen?

Het RIVM adviseert zwangere vrouwen om met een arts te overleggen als ze naar zikagebied willen reizen. Voor anderen is het ziekterisico door zika niet wezenlijk verhoogd. In Zuid-Amerika konden reizigers altijd al ernstiger infecties oplopen die door muggen worden overgebracht, zoals malaria, knokkelkoorts (dengue) en chikungunya. Zika is daarmee vergeleken mild.

Mensen kunnen zich beschermen door bedekkende kleding te dragen, DEET te smeren en onder een klamboe te slapen. Diezelfde voorzorgen kunnen zwangere vrouwen nemen, maar zij mogen geen DEET in hoge concentraties.

5. Kan zika naar Nederland komen?

Nauwelijks. Een reiziger kan zika meenemen uit de tropen, en dan via seks iemand anders besmetten. Maar zika kan alleen een epidemie veroorzaken in gebieden met veel Aedes-muggen. In Latijns-Amerika is dat vooral de gelekoortsmug (Aedes aegypti), maar ook de tijgermug (Aedes albopictus). In de meeste Zuid-Europese landen leven wel tijgermuggen. De kans is groot dat het zikavirus daar uiteindelijk ook terecht komt, via internationale reizigers die besmet zijn. Zo’n reiziger veroorzaakte in Italië in 2007 een kleine uitbraak van chikungunya.

6. Hoe snel zal er een vaccin ontwikkeld worden?

Het ontwikkelen van veilige en werkzame vaccins is meestal een kwestie van jaren. Als zika er lang over doet om de Verenigde Staten te bereiken zullen ze er daar misschien nog wat aan hebben, aldus infectieziektekundige Eric van Gorp van het Erasmus Medisch Centrum.

7. Hoe kan het zikavirus zich ineens zo snel verspreiden?

De muggensoorten die het virus overbrengen, de denguemug Aedes aegypti en de tijgermug Aedes albopictus, leefden al in grote delen van Latijns-Amerika. Dus toen in mei 2015 de eerste zikapatiënten waren gemeld in het noordoosten van Brazilië, ging het snel. Binnen enkele maanden veroverde het virus andere landen in Midden- en Zuid-Amerika. Het is de grootste uitbreiding van het zikavirus tot nu toe. Pas in 1947 werd het ontdekt in Oeganda, en het maakte zelden patiënten buiten Afrika en Zuid-Oost-Azië ziek. Maar sinds 2007 is het virus de Grote Oceaan overgestoken. Toen was er een uitbraak op het Micronesische eiland Yap; in 2013 en 2014 volgde Frans-Polynesië. Tijdens die overtocht lijkt het virus agressiever te zijn geworden.

8. Moeten we de ziekmakende muggen in Latijns-Amerika uitroeien?

Dat klinkt misschien aantrekkelijk. De mug die in Latijns-Amerika het meest zika verspreidt, de denguemug Aedes aegypti, brengt naast zika ook gele koorts, knokkelkoorts en chikungunya over. Deze muggen komt pas enkele eeuwen in Latijns-Amerika voor, en zijn sterk aangepast aan menselijke bewoning: ze leggen hun eieren in waterplassen en waterbakjes. Er bestaan bestrijdingsmiddelen tegen muggenlarven die niet gevaarlijk zijn voor mensen.

De logistieke problemen zijn echter enorm. Alle plekken met stilstaand water in de buurt van menselijke bewoning moeten met muggengif behandeld worden – liefst met gif dat mensen en andere dieren niet schaadt. Het halve Zuid-Amerikaanse continent is door gelekoortsmuggen bevolkt, en er zullen gemakkelijk opnieuw muggen uit gebieden als Afrika binnenkomen. Het is dus wel mogelijk om de muggen terug te dringen, maar haast onmogelijk om ze te verwijderen.