Ze behoren tot de beste kunstenaars aller tijden. Dankzij dit filmpje

Het duo maakte een klassiek geworden film over een kettingreactie. Over soortgelijke kunst is een expositie in Kunsthal Kade in Amersfoort.

Sam Taylor-Johnson: ‘A Little Death’ (boven, 2002) en ‘Still Life’ (onder, 2001)
Sam Taylor-Johnson: ‘A Little Death’ (boven, 2002) en ‘Still Life’ (onder, 2001)

Het is een klassieker geworden en een wonder gebleven, de film die het Zwitserse duo Fischli & Weiss in 1987 maakte. In een loods in Zürich werkten zij een jaar lang aan een kettingreactie die 30 meter en een half uur duurt, in gang gezet door een vuilniszak die aan een draad hangt en naar beneden draait en daardoor een autoband een zetje geeft, die een plank op rolt, die kantelt, en zo gaat het maar door, bijna dertig minuten lang. Vuur, water, stoom, ijs, glas, zwaartekracht en chemische reacties zorgen ervoor dat de beweging maar doorgaat; jerrycans, keukenstoelen, keukentrapjes, tapijtjes en plastic bekertjes; dat zet elkaar maar in beweging, valt, stroomt, vliegt voort, voort voort. Alsof je het leven zelf ziet vlieden. De pijl van de tijd in steeds wisselende vermommingen.

Fischli & Weiss verdienen het alleen al voor deze film tot de beste kunstenaars aller tijden te worden gerekend. Inmiddels is er niet alleen een boek over de film geschreven, er is ook een documentaire over gemaakt, Make Things Go van Patrick Frey, het idee werd gestolen door een autofirma voor een reclame, het originele filmmateriaal werd in 2008 voor bijna een miljoen Zwitserse frank geveild en er kwam zelfs een tv-programma dat een nog langere kettingreactie poogde te maken.

Worstserie

Maar er is meer in hun oeuvre, van hun eerste, hilarische worstserie uit begin jaren tachtig tot de sculptuur die in 2013 in een park in Londen werd neergezet. Rock on Top of Another Rock, heet dat werk, en het bestaat inderdaad uit een groot rotsblok dat balanceert op een ander groot rotsblok. Ernst en ironie zijn nooit te scheiden in het werk van de Zwitsers. In het Zwitserse paviljoen op de Biënnale van Venetië toonden zij in 1995 op lukraak in de ruimte neergezette televisies 96 uur filmmateriaal dat kunstenaars rond Zürich hadden opgenomen. Een ongemonteerde, onmogelijke roadmovie die alweer het gevoel gaf dat het hele leven erin gevangen was. Banaliteit en schoonheid zijn evenmin te scheiden in het fantastische oeuvre van dit duo.

Van Fischli (1952) en Weiss (1946-2012) opent 5 februari een overzichtstentoonstelling in het Guggenheim in New York. Ook buiten is hun werk te zien: op een muur op Manhattan wordt het werk How to Work Better geïnstalleerd, een muurschildering gebaseerd op instructies die ze ooit vonden in een Thaise fabriek: 1. Doe een ding tegelijk 2. Doe één ding tegelijk. 6. Accepteer verandering als onvermijdelijk.

Der Lauf der Dinge heeft sinds 1987 verschillende interpretaties aangetrokken, zoals het een goed kunstwerk betaamt. Veel critici vinden het een komedie, een soort slapstick met dingen in de hoofdrol. Anderen zagen juist een tragedie en vonden de film wegens alle explosies en vernielingen ‘postapocalyptisch’. Fischli en Weiss noemden het zelf ooit een circusact. Met de titel waren ze achteraf niet tevreden: iets te soft, iets te pretentieus.

Voor Nynke Besemer en Judith van Meeuwen gaat de film vooral over oorzaak en gevolg. Zij maakten in kunsthal Kade een tentoonstelling met Der Lauf der Dinge als beginpunt. In de catalogus gooien ze er een gedicht van Lucebert tegenaan, De zeer oude zingt, om duidelijk te maken wat zij bedoelen. „er is niet meer bij weinig/ noch is er minder/ nog is onzeker wat er was/ wat wordt wordt willoos/ eerst als het is is het ernst/ het herinnert zich heilloos/ en blijft ijlings/ alles van waarde is/ weerloos wordt van/ aanraakbaarheid rijk en/ aan alles gelijk/ als het hart van de tijd/ als het hart van de tijd.’

Een mooie vondst. Het zouden de ondertitels van de Zwitserse film kunnen zijn. Zelf zeggen ze het nog iets directer: „Eén ding is zeker: het verval is onvermijdelijk en alles is eindig.”

Onder zo’n noemer zou eigenlijk alle kunst wel kunnen vallen. Maar op de tentoonstelling blijkt de keuze toch scherper, want de getoonde werken van twintig hedendaagse kunstenaars zijn ook wat vorm betreft verwant met Der Lauf der Dinge.

Zo zijn er bijvoorbeeld een paar van de tere machines te zien van de helaas jong gestorven Nederlandse kunstenaar Gerrit van Bakel, waarvan de beweging vaak zo traag is dat die niet waarneembaar is. De Verticale cirkelmachine doet er drie maanden over om met potlood een cirkel te tekenen. Van Bakels machines bewegen vaak dankzij temperatuurverschillen tussen dag en nacht, waardoor materiaal krimpt of uitzet. Zijn Wintermachine beweegt alleen als het water erin bevriest.

Tegenover deze traagheid staat op de tentoonstelling de snelheid van Sam Taylor-Johnson. Zij toont in twee timelapse werken razendsnel het rottingsproces van een klassiek stilleven met fruit (Still Life, 2001) en met een hangende haas (A Little Death, 2002). Zes weken samengebald in drie minuten.

Er is ook werk te zien waarbij de toeschouwer over de snelheid van het verval zelf iets te zeggen lijkt te hebben. Van Hildegard Tholens hangt er de installatie Chandelier, die bestaat uit van gekleurde was gemaakte lampenkappen. Sommige zijn gesmolten, andere niet, of een klein beetje. Tholens idee was bij iedere kap twee lampen te leveren, een spaarlamp en een lamp die behalve licht ook warmte produceert. De gebruiker kan zelf bepalen welke lamp hij gebruikt, en hoe lang. Helaas zijn de lampen niet in de museumwinkel te koop.

Een tentoonstelling over de loop der dingen kan niet om Rube Goldberg heen. Goldberg was een Amerikaanse cartoonist die de ingewikkeldste machines bedacht om de eenvoudigste handelingen te verrichten. Bijvoorbeeld de beste manier om een muis te vangen in acht stappen, waarbij onder meer een schilderij van een kaas, een hete kachel, een blok ijs, een bokshandschoen en een raket nodig zijn. Wie nog nooit een van zijn uitvindingen op een tekening van hem gezien heeft, kent ze misschien uit de films van Wallace en Gromit. Je zou kunnen zeggen dat Der Lauf der Dinge een abstracte versie van een Rube Goldberg-machine is. Deze kettingreactie dient geen enkel doel, zelfs niet het naar de maan sturen van een muis.

Goldberg tekende zijn eerste machines al meer dan honderd jaar geleden. Toch duurde het bijna vijftig jaar voor iemand op het idee kwam er een uit te voeren. In 1949 organiseerde de Amerikaanse universiteit Purdue voor het eerst een Rube Goldberg Machine-wedstrijd, maar dat zette niet door. Pas in 1988, een jaar nadat Fischli en Weiss hun versie hadden gemaakt, werd het een nationale wedstrijd die, zeker in Amerika, heel bekend is geworden.

De abstracte versie van de machine was er dus eerder dan bijna alle andere. Nu worden er op talloze universiteiten en scholen RGM-wedstrijden georganiseerd, altijd met een speciale opdracht, zoals wis een schoolbord uit, geef een plant water, hamer een spijker ergens in. Op YouTube staan talloze filmpjes van RGM’s. Ook kunsthal Kade organiseert een Rube Goldberg Machine-wedstrijd voor scholieren.

Een ander verschil tussen Der Lauf der Dinge en een Rube Goldberg Machine is dat de eerste niet echt is. Anders dan op het eerste gezicht lijkt, toont de film geen ononderbroken kettingreactie. Er zitten zeker twintig cuts in de film, verdoezeld doordat de camera dan juist inzoomt op een vuilniszak of wit schuimend vlak.

Tsja. Fischli en Weiss noemden het niet voor niets een circusact. Kunst is nu eenmaal illusie.