Lange arm van Chinese veiligheidsdienst reikt nu tot in het verre buitenland

China zou kritische uitgevers en advocaten in het vizier hebben. In Hongkong en verder weg.

‘Eén land, twee systemen’, zo beloofde China de Britten, toen die in 1997 hun kroonkolonie overdroegen. Boekverkopers in Hongkong zijn er niet gerust op.
‘Eén land, twee systemen’, zo beloofde China de Britten, toen die in 1997 hun kroonkolonie overdroegen. Boekverkopers in Hongkong zijn er niet gerust op. Foto Philippe Lopez/AFP

De armen van de Chinese staatsveiligheid reiken ver en diep. Niet alleen moeten honderden Chinese voortvluchtigen waar ook ter wereld ‘vrijwillig’ terugkeren, ook dissidenten en buitenlanders zijn in China en daarbuiten niet veilig.

Dit blijkt uit de verdwijning van vijf Hongkongse boekverkopers, waarover de EU en de VS China eerder deze week om opheldering hebben gevraagd, en uit de zaak van een Zweedse mensenrechtenactivist die onlangs China uit is gezet.

Van de vijf boekverkopers, onder wie een Zweed en een Brit, is bekend dat zij worden vastgehouden in China „om mee te werken aan politieonderzoeken”. Twee van hen werden waarschijnlijk ontvoerd in Hongkong en Thailand door Chinese agenten. De drie anderen zouden zijn aangehouden bij een bezoek aan het Chinese vasteland. De vermoedelijke reden is dat zij al jaren betrokken zijn bij het publiceren van Chinese politici onwelgevallige werken. Een van verklaarde voor de televisie „vrijwillig” naar China te zijn gegaan in verband met een dodelijk verkeersongeluk dat hij in 2003 had veroorzaakt.

De EU en de VS hebben China verzocht de vijf zo snel mogelijk vrij te laten en hun mysterieuze verdwijning „zeer zorgwekkend” genoemd. Volgens Washington is het zeer de vraag of China de belofte de Hongkongse autonomie en systeem van ‘één land, twee systemen’ nakomt. Dat in 1997 afgesproken systeem garandeert respect voor universele mensenrechten in Hongkong.

China lijkt zich weinig aan te trekken van de internationale reactie op een zaak die al maanden speelt en tot grote onrust leidt in Hongkong. Uitgevers, journalisten en ngo’s vrezen uitholling van het voor Chinese begrippen uitzonderlijk liberale klimaat in de geld- en havenmetropool.

Volgens The Sunday Times heeft de Chinese staatsveiligheid 14 Hongkongse uitgevers en 21 publicaties in het vizier. Uit een partijdocument uit april 2015 blijkt dat een ‘gecoördineerde campagne’ in gang is gezet om deze uitgeverijen en publicaties te sluiten. De boekwinkel en uitgeverij van de vijf verdwenen boekverkopers zou de eerste zijn.

In een telefonisch gesprek vertelt de Hongkongse uitgeverij Bao Pu, na ‘Tiananmen’ in 1989 naar Hongkong uitgeweken, zich meer zorgen te maken. Bao is de uitgever van de geheime memoires van oud-premier en hervormer Zhao Zhiyang en andere verboden boeken. „Ik weet dat sommige collega’s hun voorraden verboden boeken al hebben opgeruimd. Ik hou het hoofd koel, maar als het waar is dat de boekverkopers zijn ontvoerd, is dit het ernstigste politieke incident sinds Hongkong onder partijbestuur kwam”, zegt Bao Pu, wiens uitgaven tot de bestverkochte verboden boeken in China behoren.

Voor ngo’s in China zelf wordt het werken ook steeds lastiger, zeker als zij zich op gevoelig terrein begeven. Dat was het geval met de ngo van de Zweedse juridische activist Peter Dahlin van China Urgent Action Working Group. Dahlin, die na zijn aanhouding ook op de staatstelevisie een „volledige bekentenis” aflegde, hielp Chinese advocaten in gevoelige zaken over landonteigeningen. Hij is terug in Stockholm, maar zwijgt omdat drie van zijn collega’s nog vastzitten en zijn Chinese vriendin spoorloos is. Met andere woorden: op tienduizend kilometer van Beijing is de macht van de Chinese staatsveiligheid nog voelbaar.

Hoogstwaarschijnlijk is Dahlin in moeilijkheden gekomen omdat hij nauwe banden had met de groeiende groep mensenrechtenadvocaten in China. Vorig jaar werden driehonderd advocaten aangehouden. Zo’n tien zitten er nog vast, onder wie de bekende advocate Wang Yu.

Meer in het algemeen zou zijn uitwijzing passen in het Chinese beleid om het aantal non-gouvernementele organisaties terug te dringen, vooral ngo’s die met buitenlands geld worden gefinancierd.

Dahlins organisatie maakte deel uit van een juridische samenwerkingsovereenkomst tussen China en Zweden om de rechtsstaat te versterken. Uitbreiding van de rule of law is een van de vier hoofddoelstellingen van de Communistische Partij onder leiding van president en partijleider Xi Jinping. In de praktijk worden advocaten die zich naar de smaak van nationale en lokale bestuurders te onafhankelijk gedragen, hard aangepakt.

Vooral advocaten die landonteigeningszaken aannemen of zich inzetten voor kritische bloggers en journalisten, komen vroeg of laat in de gevarenzone. Maar het aantal kritische advocaten is ondanks de repressie gegroeid van enkele tientallen in 2011 tot ruim 300 in 2015.