In Spielfeld stuiten de vluchtelingen op Europa's grens

In het Europa van het vrije verkeer veranderen landweggetjes in gemilitariseerde grensblokkades. Niemand wil de vluchtelingen nog. Ook Oostenrijk niet.
Foto Michael Gubi
Foto Michael Gubi

Een paar maanden geleden was Spielfeld een grensovergang als zo vele in Schengengebied: een gewoon weggetje dat van een Oostenrijks dorp naar Slovenië liep. Geen slagbomen, geen controles, niets. Iedereen ging ongestoord de grens over. Er was vooral lokaal verkeer; even verder denderen trucks over de snelweg Wenen-Ljubljana.

Maar nu ineens staan er bij diezelfde ‘niet-grens’ in Spielfeld 24 containers waarin vingerafdrukken worden genomen, paspoorten en bagage worden gecontroleerd en medische zorg wordt gegeven. Er zijn wachtzones, draaideuren, lopende banden en politieposten. Als je ergens in Europa kunt zien dat er momenteel geen Europese migratiepolitiek meer is, alleen nog nationale, is het hier. De Oostenrijkers hebben Spielfeld compleet geprofessionaliseerd. En gemilitariseerd.

Dit alles omdat Hongarije in september een muur bouwde, om de belangrijkste Balkan-migratieroute te blokkeren. Sindsdien gaan migranten via Slovenië. Duizenden mensen liepen toen ineens bij het slaperige Spielfeld Oostenrijk in, onder Graz in de provincie Stiermarken. Niemand vroeg wie de migranten waren, waar ze vandaan kwamen. Op sommige dagen waren het er 8.000 à 9.000. Schengen-grensplaatsjes waren niet op dit soort toestanden berekend.

Maar de autoriteiten halen dat snel in. Nu zijn er drankhekken die vluchtelingen en migranten zigzaggend – zoals op vliegvelden – naar de controleposten voeren. Alleen Syriërs, Afghanen en Irakezen komen erin, als ze in Duitsland of Oostenrijk asiel willen. De rest komt in een door hekken omgeven pad terecht dat rechtstreeks terugleidt naar de Sloveense grenspost.

Vanuit Spielfeld hebben de Oostenrijkers ook een hoog hek gebouwd dat mensen moet beletten de snelweg op te lopen of verderop „in het groene veld”, zoals ze hier zeggen, clandestien de grens over te steken. Elke migrant die van Slovenië naar Oostenrijk wil, loopt dus vanzelf de fuik bij Spielfeld in, naar het uitdijende grenscomplex vol geüniformeerde beambten. Het alternatief is een stiekeme oversteek, veel verder, door besneeuwd hooggebergte.

Lees ook: Aangekomen in Europa, de reeks verhalen die correspondent Gert van Langendonck maakte over de Syrische vluchtelingen die hij volgde naar Europa

Vrijwilligers doen het werk

Vorige week heeft de Oostenrijkse regering, een coalitie van conservatieven en socialisten die het land bijna onafgebroken sinds de Tweede Wereldoorlog regeert, ook een bovengrens aan het aantal vluchtelingen vastgesteld voor de komende vier jaar: 1,5 procent van de bevolking. In 2016 wil Oostenrijk er maximaal 37.500 opnemen. Ook wil het erkende vluchtelingen pas na drie jaar een vaste verblijfsvergunning geven.

Het water staat de regering aan de lippen. 90.000 asielzoekers kreeg Oostenrijk in 2015 te verwerken, tegen 25.000 het jaar ervoor. Opvangcentra zitten nokvol. Erkende vluchtelingen slapen op matrasjes in lege kantoren en sportstadions. Katholieke hulporganisaties en legioenen vrijwilligers houden de boel draaiend. Als er schoenen nodig zijn, regelen ze die. Ze geven Duitse les, roosteren bevriende dokters in.

„De staat kan het absoluut niet aan”, zegt Katharina, een keurige moeder van twee kinderen die naast haar werk in de makelaardij bedden en maaltijden regelt.

„De staat wíl het ook niet meer aankunnen. Politici zijn bang voor extreem-rechts. Ze proberen desperaat de instroom te stoppen. Daar zit geen beleid achter. Het enige doel is dat werkwoord: stoppen.”

De meeste mensen die bij Spielfeld het land in worden gelaten, worden in bussen gezet en dwars door het land naar de grens met Duitsland gereden. Dat is waar de meesten nog altijd heen willen. Maar ook de Duitsers hebben grensovergangen gemilitariseerd. Ze sturen alsmaar meer migranten terug, soms honderd per dag. Onder hen zijn Marokkanen en Algerijnen, die op toeristenvisa naar Turkije gaan en via Oostenrijk naar Duitsland willen. Nu hangen ze illegaal rond Salzburg rond. Sommigen zoeken andere manieren om in Duitsland te komen – via Tsjechië, zegt men – en zetten smokkelroutes op. Politie en veiligheidsdiensten zijn bezorgd over deze illegalen. Niemand kent ze. Ze zijn moeilijk in de gaten te houden. Een oud-politieman die nu ‘veiligheidsadviseur’ is, zegt:

„Het is een nachtmerrie. Je kan geen scenario meer maken. We tasten in het duister.”

Vluchtelingen zwerven rond in Spielberg

Volgens de Oostenrijker Manfred Nowak, een van de meest gerenommeerde hoogleraren internationaal recht in Europa, zijn bovengrenzen voor vluchtelingen „volkenrechtelijk onhaalbaar’’. De Geneefse conventies en EU-richtlijnen stellen dat iedereen die bescherming nodig heeft, die moet krijgen. De twee regeringspartijen, die bij de laatste verkiezingen samen nét meer dan 50 procent van de stemmen haalde, weet dit. Die bovengrens, zegt Nowak, is vooral als politieke boodschap bedoeld. Binnenkort zijn er presidentsverkiezingen. Volgens peilingen is de extreemrechtse FPÖ, zoals de PVV in Nederland, mede door de vluchtelingenkwestie grootste partij geworden. De FPÖ-presidentskandidaat is een voormalige conservatieve politica, die andere kandidaten kan overtroeven.

Opzettelijke vaagheid

Vandaar dat conservatieve ministers het woord „bovengrens” in de mond nemen, terwijl socialistische ministers van een „streefgetal” spreken. Heel Oostenrijk stort zich nu op semantische discussies en speculaties over onenigheid binnen de wankele coalitie. Wat kan het land doen, als er meer dan 37.500 vluchtelingen zijn? Echte vluchtelingen mag je niet wegsturen. Je kunt hooguit de beoordeling doorschuiven naar het jaar erna. De regering zegt niets, maar laat de juridische toepasbaarheid van bovengrenzen én streefgetallen „onderzoeken”. Die vaagheid herinnert aan het „hek” bij Spielfeld in november, dat tevens als „bouwkundige maatregel” en „technische begrenzing” werd uitgevent.

Die ambiguïteit is opzettelijk. Het is een poging om de FPÖ wind uit de zeilen te nemen zonder andere politieke windrichtingen in de gordijnen te jagen; een poging migranten te ontmoedigen; en vooral ook een poging om tijd te winnen, in de hoop dat er komende lente iets van Europees beleid ontstaat. Want ondanks alles zei bondskanselier Werner Faymann woensdag:

„Ik blijf ervan overtuigd dat een gemeenschappelijke Europese weg een betere weg is.”