‘Europa staat al vier jaar bij ons in het krijt’

Murtaza Yetis, de hoogste Turkse ambtenaar voor migratie, wil dat de Europese Unie haar verantwoordelijkheid neemt. 

Murtaza Yetis stuurt namens de Turkse premier het vluchtelingenwerk van zes ministeries aan. De ‘hoofdadviseur migratie’ is aangesteld omdat in Turkije het besef is doorgedrongen dat de 2.560.000 Syrische vluchtelingen geen tijdelijke gasten meer zijn.

Turkije heeft er een groeiende Arabisch sprekende minderheid bij, ondanks de pogingen van velen om naar Europa te reizen. Vanuit zijn kantoor in het gebouw van premier Davutoglu in Ankara bemoeien Yetis en zijn team zich met alles wat met vluchtelingen te maken heeft. Van de bouw van kampen en scholen tot aan de grensbewaking. Nu vragen de onderhandelingen met de EU over de toegezegde 3 miljard euro steun veel tijd, vertelt hij.

Wat valt er nog te onderhandelen? Dat geld is toch al toegezegd?

„Ja, over het bedrag is overeenstemming. Over de financieringsmethode wordt binnen de EU nog gepraat. Het is belangrijk te benadrukken dat dit geld niet voor Turkije is, maar voor Syrische vluchtelingen.

„We zeggen op iedere vergadering tegen onze Europese vrienden dat we snel moeten handelen. Voordat de Syrische crisis nog meer druk op ons allen legt. Maar zij reageren allemaal anders. Merkel heeft politieke risico’s genomen. Anderen sluiten hun grenzen of pakken juwelen af. We kunnen af en toe amper geloven wat we zien. Dit is een humanitaire tragedie, maar het gedrag van Europa strookt niet met Europese waarden zoals internationaal recht en democratie.

„Wij hebben de afgelopen vijf jaar veel kennis en ervaring met Syriërs opgedaan. Ironisch genoeg willen onze Europese vrienden nu te werk gaan als bij het herontdekken van Amerika. Ze zeggen: laten we eerst analyseren wat de behoeften zijn.”

Vertrouwen ze uw analyse niet?

„Het is de klassieke manier waarop Europese fondsen worden beheerd. Wij onderstrepen dat dit een noodsituatie is waarop we zo snel mogelijk moeten reageren. Dat vraagt om andere procedures. Zo willen de Europeanen VN-agentschappen een rol midden in het proces geven. Wij vrezen dat dit alleen maar voor vertraging zorgt, doordat je moet leren samenwerken. En het kost extra overhead, geld dat je aan Syriërs kunt besteden.

Ik hoor in Brussel dat er 500 miljoen tot 1 miljard euro klaarligt om te worden overgemaakt. Maar er zijn geen Turkse projecten om het aan te besteden.

„Als u me een half uur geeft, presenteer ik voor 9 miljard euro aan kant-en-klare projectvoorstellen. Als in Brussel wordt gefluisterd dat er geen Turkse voorstellen zijn, is dat een volkomen leugen.”

Willen ze ook jullie begrotingen zien?

„De westerse wereld staat vier jaar bij ons in het krijt. Ze hadden de crisis kunnen zien aankomen, maar waren niet voorbereid. We hebben in die tijd het veld geanalyseerd en zes hoofdthema’s geïdentificeerd: gezondheidszorg, onderwijs, sociale cohesie en sociale bijstand, noodhulp, lokaal bestuur en infrastructuur, economische impact en de arbeidsmarkt. Daarover hebben we dikke rapporten.

„De Europese kant wilde, zonder ons, teams sturen om de behoeften in kaart te brengen. Nu hebben we bereikt dat we een gezamenlijk team vormen. Dat doet tot 22 april onderzoek en brengt daarna verslag uit. We verwachten dat daarna wordt besloten welke projecten worden gesteund.”

U zegt dus: ik kan morgen vijftig scholen voor Syriërs bouwen, maar dat gebeurt niet vanwege Europese bureaucratie?

„We weten dat 400.000 van de 700.000 Syrische kinderen van schoolgaande leeftijd nu niet naar school gaan. We weten hoeveel scholen en docenten in elke stad nodig zijn en wat dat kost. Het voornaamste probleem: onze Europese vrienden hebben nog niet besloten over het financieringsmechanisme. Intussen krijgen we wel elke vijftien dagen van Frontex gerapporteerd hoeveel vluchtelingen via de Egeïsche zee zijn gekomen. Er is duidelijk grote bereidheid de Turkse kustwacht snel te steunen met infrastructuur en apparatuur. Ik maak eruit op dat zij ons sneller willen laten handelen. En we kunnen onze samenwerking effectiever maken. Maar grensbewaking is niet de enige oplossing. Steun Syriërs in Turkije, Libanon en Jordanië, zodat de vraag om illegaal te reizen afneemt.”

Het is heel duidelijk wat Europa wil. Die grens moet dicht. Desnoods zetten jullie op ieder strand politie.

„Net zomin als Europa is Turkije de oorzaak van de Syrische crisis. Dat wij toevallig aan Syrië grenzen, maakt dit niet alleen onze verantwoordelijkheid. Toch hebben we onze verantwoordelijkheid genomen, die we nu moeten delen. Prioriteit is Syriërs helpen. Mensen onder grote druk die de dood in de ogen kijken.”

Syriërs? Of ook anderen?

„Syriërs. De anderen hebben landen om naar terug te keren. Die worden gedeporteerd. We ronden net de voorbereidingen af met Iran en Afghanistan. De terugnameakkoorden zijn bijna rond. Verder gaat het om het met Europa bedenken van legale alternatieven. Mensen identiteitskaarten geven. En binnen een overeengekomen programma distribueren van mensen. Over Europa en Turkije.”

Dat klinkt als het ‘plan-Samsom’, naar een Nederlands politicus. Hij wil maximaal 250.000 mensen per jaar vanuit Turkije over een groep landen in Europa verdelen. En iedereen die illegaal per boot op de Griekse eilanden aankomt terugsturen naar Turkije. Goed idee?

„Het Europees perspectief stoelt op twee kernprincipes: het voorkomen van illegale arrivals via Turkije en het terugsturen van wie al binnen is. Ons land telt circa 78 miljoen mensen, met een inkomen per hoofd van ongeveer 10.000 dollar. We vangen zo’n 2,5 miljoen Syriërs op. Wij hebben onze verantwoordelijkheid echt genomen. We willen dat onze vrienden in Europa dat ook doen.

„De mensen die Europa al hebben weten te bereiken zijn getraumatiseerd. Ze zijn familieleden verloren. Op de een of andere manier is het ze gelukt Europa te halen. Ze terugsturen naar Turkije zou voor extra trauma zorgen. We moeten deze suggestie [van Samsom] afwegen in termen van internationaal recht.”

Kun je fysiek de grens sluiten?

„Alle maatregelen zijn genomen die illegale oversteek moeten voorkomen. Maar ook binnen Europa lukt het mensen door grenzen te komen waar controles zijn. Het bewijst dat je grenzen niet alleen met ‘harde’ beveiligingsmiddelen kunt beheersen. Wat ook nodig is: 1. Een einde aan de oorlog in Syrië. 2. De steun aan landen in de regio, inclusief Turkije, moet van de grond komen en daarna doorgaan. 3. Er moet een legale route komen naar Europa. Dan is grensbewaking nummer 4. Als de eerste drie er zijn, zal nummer 4 ook efficiënt en effectief zijn.”

Bevalt het plan-Samsom u wel of niet?

„Kort en krachtig gezegd, als iemand die zich gebonden voelt aan het internationaal recht en mensenrechten: het hoort niet om mensen terug te sturen die aan de dood ontsnappen. Ik heb het over terugsturen naar Turkije, niet naar Syrië. En niet alleen over Syriërs maar ook over Marokkanen en Tunesiërs die een beter leven zoeken en die de indruk hebben dat de deur naar Europa openstaat.

„Voor niet-Syriërs kunnen we met de Europese coalitie een mechanisme opzetten, en dat willen we sowieso, om ze naar hun land van herkomst te deporteren.”

Dat kan als je ze eerst oppakt en vastzet.

„We zijn er heel hard mee bezig. Het DGMM [de vorig jaar opgezette Turkse IND] bouwt met de EU zestien nieuwe uitzetcentra. Daar zullen we deze mensen vasthouden en na contact met hun land van herkomst daarnaartoe terugsturen.”

Kunnen ze hier asiel aanvragen?

„Nee, het zijn procedures om mensen te kunnen deporteren. Niet-Syriërs geven we nu geen juridische status. DGMM doet die beoordelingen al en werkt samen met de UNHCR. Tot aan de deportatie wordt in hun eerste levensbehoeften voorzien.”

Is Turkije een ‘veilig derde land’, waar de EU mensen naartoe kan terugsturen?

„Turkije kan geen buitenste EU-politiepost worden. Het is voor Turkije en voor Europa niet veilig en haalbaar van Turkije een opslagplaats te maken voor illegale mensen en vluchtelingen. We zitten financieel en numeriek aan onze taks.

„Dit probleem los je alleen op met samenwerking. Dat geldt ook voor het stoppen van terroristen en jihadisten die vanuit Europa via Turkije naar Syrië reizen en andersom. Turkije vangt die. We handelen al als een bewaker.”

Probeert Europa het probleem bij Turkije neer te leggen?

„We werken op veel vlakken samen. Maar waar het gaat om dit idee van ‘veilig derde land’ moeten we onmiddellijk voorkomen dat de hele verantwoordelijkheid op Turkse schouders komt.”

In dit artikel stond eerder abusievelijk vermeld dat Murtaza Yetis PKKer is, dit moet zijn AKPer.