Levensgevaarlijke globetrotters

Twee muggensoorten dragen vele ziekten. Ze verspreiden zich over de hele wereld – dankzij de mens.

Het zika-virus werd voor het eerst gevonden in 1947, in een resusaapje. Dat aapje leefde in het Zika-woud in Oeganda, waar deze foto vrijdag werd genomen. Foto AFP

Eerst komt de mug, dan komen de ziektes. Zo ging het met het westnijlvirus, zo ging het met knokkelkoorts (dengue) en zo gaat het nu met het zikavirus. Allemaal liften de ziektes mee met de enorme expansie van het leefgebied van de Aedesmuggen, die de virussen meedragen en overbrengen. Vroeger kwamen deze steekmuggen vooral lokaal in de tropen voor, nu hebben ze zich nu verspreid over alle continenten, met uitzondering van Antarctica. Deze muggen gedijen nu ook in subtropische gebieden en zelfs in gematigde klimaten duiken ze af en toe op.

Zika is in verband gebracht met microcefalie bij pasgeboren kinderen in Brazilië. Hoewel nog niet vaststaat dat zika inderdaad de oorzaak is, is angst groot. Overheden in Zuid-Amerika adviseren vrouwen hun zwangerschap uit te stellen. Westerse zwangere vrouwen wordt aangeraden om de noodzaak van hun reis naar landen waar zika heerst nog eens goed te overwegen. Het zekere voor het onzekere.

De razendsnelle opmars van het zikavirus in Zuid- en Midden-Amerika heeft weer eens duidelijk gemaakt wat de risico’s zijn. De muggen hebben zich al over het hele continent verspreid, dus de ‘infrastructuur’ lag al klaar voor zika. Toen het in 2014 of 2015 in Brazilië arriveerde, kostte het het virus geen enkele moeite zich te vestigen en vervolgens ‘liften’ te krijgen naar nieuwe gebieden. Dengue (in de jaren zeventig) en chikungunya (in 2013) waren zika toen al vooruit gereisd.

Al deze virusziektes worden overgebracht door twee muggensoorten, Aedes aegypti , ook wel de gelekoortsmug en Aedes albopictus, de Aziatische tijgermug. Het zijn de twee globetrotters van de Aedes-familie. Zij verlieten hun habitat en pasten zich aan aan de leefomgeving van de mens. Een individuele mug komt vliegend niet verder dan 100 meter van zijn geboorteplek, maar het innige verbond met de reislustige mens bracht hen tot in de verste uithoeken van de aarde, inclusief de ziektes die ze onderweg oppikten.

De gelekoortsmug Aedes aegypti leidde oorspronkelijk een teruggetrokken leven als bewoner van boomholtes, diep in de bossen van Afrika. De slavenhandel die plaatsvond vanaf de vijftiende tot en met zeventiende eeuw bracht de mug naar de overkant van de Atlantische Oceaan, waar hij vrijwel het hele tropische deel van het continent koloniseerde. In de tweede helft van de negentiende eeuw breidde hij zich ook uit naar Azië.

De verspreiding van de tijgermug Aedes albopictus was van nature beperkt tot bosgebieden in Azië. De mug vestigde zich van daaruit op eilanden in de Indische en Stille Oceaan, waarschijnlijk via lokale handel. Door de opkomst van grootschalige transcontinentale handel per schip kwam de tijgermug in de 20e en 21e eeuw naar andere delen van de wereld.

Watervoorraad

De vrouwtjes van de gelekoortsmug halen hun bloedmaaltijd vrijwel altijd bij mensen. Zijn neef de tijgermug is minder kieskeurig en prikt opportunistisch ieder zoogdier, inclusief de mens. Beide soorten leggen hun eitjes in containers waarin mensen hun watervoorraad bewaren, in bloempotten waar regenwater in is blijven staan of desnoods in afvalhopen waarin regenwater achterblijft. Berucht zijn stapels oude autobanden, waarin al gauw warme poeltjes ontstaan na een bui.

Beide muggensoorten zouden zich nog verder kunnen uitbreiden, berekenden onderzoekers onlangs (eLife, 30 juni 2015). De kennis over de verspreiding van de muggen is nu erg onevenwichtig doordat de mug in het ene land veel beter in de gaten wordt gehouden dan het andere. De onderzoekers extrapoleerden daarom de waarnemingsgegevens en de bijbehorende omstandigheden naar gebieden op de wereldkaart. Ze concluderen dat vooral de gemiddelde temperatuur bepalend is voor de verspreiding van beide muggen, en daarna de hoeveelheid regenval. Bebossing en verstedelijking spelen een ondergeschikte rol. Met name in China en delen van Europa zou de Aziatische tijgermug nog terrein winnen.

Virussen passen zich aan

Klimaatverandering en het huidige sterke El Niño-effect zullen de omstandigheden voor de muskiet mogelijk nog gunstiger maken (warmer, meer regen). Ontbossing en snelle stedelijke groei werken ook in het voordeel.

Daarnaast passen ook de virussen die muggen kunnen overbrengen zich aan, waardoor de verspreiding plotseling een heel andere dynamiek kan krijgen. Dat gebeurde bijvoorbeeld met chikungunya op het eiland Réunion. Een virusvariant die aan de oostkust van Kenia besmettingen veroorzaakte sprong in 2005 over naar enkele eilanden in de Stille Oceaan. Er bleek in het virus een mutatie te zijn opgetreden, een verandering van één letter die wel heel cruciaal was voor de verspreiding. Op La Réunion komen nauwelijks gelekoortsmuggen voor, maar wel tijgermuggen. Dankzij de mutatie kon het chikungunyavirus zich opeens ook zeer goed handhaven in de tijgermug.

Het gemuteerde virus kon met zijn nieuwe gastheer gemakkelijk Azië binnendringen. Daar werden duizenden westerse toeristen ziek en zij namen de chikungunya-infectie soms weer mee naar huis. In de zomer van 2007 leidde dat tot een lokale epidemie van chikungunya in Noord-Italië, nadat een man ziek terugkeerde uit India. De besmetting werd overgebracht door Aedes albopictus, die al in Italië was. Gelukkig voor Italië bleef het bij deze ene uitbraak, en is chikungunya er na 2007 niet meer gezien.

Ook het zikavirus zich zich via eilanden een weg naar nieuwe continentale gebieden. Het was Aziatische variant van zika die in 2007 op het eiland Yap een uitbraak veroorzaakte en vervolgens via Frans Polynesië steeds verder naar het oosten reisde. In mei 2015 werd zika voor het eerst vastgesteld in Brazilië. Het staat nog niet vast dat zika net als chikungunya een genetische verandering heeft ondergaan die het virus besmettelijker maakt..

Het WK voetbal dat in 2014 in Brazilië werd georganiseerd wordt vaak genoemd als gebeurtenis met veel buitenlandse bezoekers die het zikavirus naar Brazilië zou hebben gebracht. Maar de Franse viroloog Didier Musso ziet het wereldkampioenschap kanovaren als hoofdverdachte. In tegenstelling tot het voetbal waren er bij het kanokampioenschap diverse deelnemers afkomstig van de eilanden in de Stille Oceaan waar zika heerste.

De Wereldgezondheidsorganisatie sprak deze week van een „explosie” van zika in Zuid -en Midden Amerika. Een infectie waarvan een milde dreiging uitging, heeft zich ontwikkeld tot alarmerende proporties. Het aantal besmettingen op het Amerikaanse continent zou kunnen oplopen tot vier miljoen, verwacht de WHO. Er zijn al lokale zikabesmettingen in Mexico en de Verenigde Staten vrezen dat het slechts een kwestie van tijd is dat het virus door muggen aan de noordkant van de grens wordt opgepikt en verspreid.

Zelfs in het gematigde klimaat van Nederland bestaat een klein risico voor een uitbraak van Aedes-gerelateerde virusziekten. Aziatische tijgermuggen liften soms mee met lucky bamboo plantjes en autobanden. Als er muggen worden gevonden, worden die onmiddellijk bestreden. Overigens overleven de muggen hier de winter waarschijnlijk niet.