Wat Samsom wil is in strijd met verdragen

Het zomaar terugsturen van migranten is tegen Europese regels. En is Turkije wel veilig?

Mag het? Kan het? Moeten we dit wel willen? De oplossing op de vluchtelingencrisis die PvdA-leider Diederik Samsom woensdag in De Volkskrant presenteerde, inmiddels ‘plan-Samsom’ gedoopt, roept behoorlijk wat vragen op. Het voorstel: zet iedereen die illegaal naar de Griekse eilanden komt terug op de veerboot naar Turkije, en haal in ruil daarvoor een selectie vluchtelingen uit Turkije legaal naar Europa.

En? Mag het? Kan het?

De tekst gaat verder onder de foto's.

Lees ook: Wat behelst het plan-Samsom en hoe valt het in Den Haag? en Hoe valt het plan in Europa?

Nee, zegt Hemme Battjes, hoogleraar migratierecht aan de Vrije Universiteit. Tenminste: niet volgens de huidige Europese regelgeving. „Pas op, hier wordt het ingewikkeld.”

Samsom stelt dat Turkije moet worden aangemerkt als een ‘veilig land van herkomst’. Aanvragen van vluchtelingen uit een ‘veilig land’ kunnen versneld worden afgewezen, omdat je kunt aannemen dat ze in hun land van herkomst geen reëel gevaar lopen. Er bestaat op dit moment geen Europese lijst van veilige landen, maar er ligt wel een voorstel daarover. Of Turkije daar dan ook op belandt, is nog maar zeer de vraag.

Maar zelfs als dat gebeurt: zo’n lijst is bedoeld voor staatsburgers afkomstig uit zo’n veilig land. Turkse asielzoekers zouden dan dus versneld terug naar Turkije kunnen worden gestuurd, maar dat geldt niet voor – bijvoorbeeld – Syrische vluchtelingen die via Turkije in Griekenland zijn aangekomen.

Geografische beperking

Daarmee is de kous nog niet af. In het vluchtelingenverdrag is ook een clausule opgenomen rond zogenaamde ‘veilige derde landen’. Een derde land is dus niet het land van herkomst van de vluchteling, en ook niet het land waar hij asiel aanvraagt, maar een ander land waar de vluchteling veilig terechtkan voor een eerlijke procedure. In het geval van een Syrische vluchteling in Griekenland die via Turkije reisde, zou je kunnen zeggen: Turkije is het derde land.

Dus benoem Turkije tot ‘veilig derde land’ en Samsoms plan kan van start? Nou, nee.

Eén van de voorwaarden om als ‘veilig derde land’ te worden aangemerkt, is ondertekening van het vluchtelingenverdrag. Nu heeft Turkije dat gedaan, in 1951 zelfs als een van de eerste, maar het land heeft daarin wel een ‘geografische beperking’ opgenomen. Kort door de bocht betekent zo’n beperking dat niet-Europeanen geen vluchtelingenstatus gegarandeerd krijgen. Een belofte dat een Syrische asielzoeker in Turkije een eerlijke asielprocedure ingaat, is er dus niet. Daarom druist ‘terugsturen’ in tegen het asielrecht.

Battjes: „Om een ‘veilig derde land’ te worden, zou Turkije in theorie opnieuw naar het hoofdkwartier van de Verenigde Naties in New York moeten om het vluchtelingenverdrag te tekenen, maar dan zónder geografische beperking.”

Vervolgens moet de rechter – in dit geval in Griekenland – nog bepalen dat Turkije inderdáád een ‘veilig derde land’ is, want een lijst is er niet. Daar komt nog een hoop bij kijken, want nu hebben we het nog niet eens gehad over hoe veilig Turkije eigenlijk is. Battjes: „Je kunt je afvragen of je een Syrische Koerd zonder gevaar terug naar Turkije kunt sturen.” Cedric Ryngaert, hoogleraar internationaal recht aan de Universiteit Utrecht: „Er lijkt me zeker een risico dat Turkije vluchtelingen terugstuurt naar een onveilig land.”

In beroep

Maar stel nou, dat al het bovenstaande gebeurt: Turkije laat zijn geografische beperking varen, de rechter acht Turkije veilig, de EU omarmt het plan van Samsom – dan nóg is er een probleem.

Een vluchteling moet namelijk altijd in beroep kunnen tegen een besluit om zijn asielaanvraag niet te behandelen. En ja, dat beroep mag hij afwachten in het land waarin hij de aanvraag heeft gedaan. Griekenland dus, in dit hypothetische geval. Het direct terugsturen van het bootje vluchtelingen is er dus, ook dan, niet bij.

„Ja”, relativeert Battjes, „met de situatie in Europa is alles zo’n beetje vloeibaar geworden. Regels zijn regels, en die kunnen natuurlijk altijd worden veranderd.” „Je moet reageren op wat er nu op ons afkomt”, zei Lodewijk Asscher gisteren in het radioprogramma Nieuws en co. „Kijk niet alleen naar wat de regels, die vaak 65 jaar oud zijn, voorschrijven.”