Boze Russische middenklasse wordt politiek: ‘Geef die Krim toch terug!

De Russische economie zit in het slop en de middenklasse begint dat te merken. De deal tussen Poetin en zijn volk ligt aan duigen.

Protest van boze hypotheekhouders woensdag bij de DeltaCredit-bank in Moskou.

De bodyguard is alert, want rond bestuurslid Michail Kozjokin van de Russische bank VTB 24 verdringen zich tientallen boze hypotheekhouders. Kozjokin maakt sussende gebaren, maar in de menigte is hij moeilijk te verstaan.

De boze VTB-klanten hebben een hypotheek afgesloten in dollars, die ze moeten afbetalen met roebels. Nu de Russische munt tot een historisch dieptepunt is gedaald zijn de maandlasten van de hypotheekhouders soms verdrievoudigd en staat het water hun aan de lippen.

„Kunt u dan alstublieft deze brieven in ontvangst nemen”, roept Zjanna Jagoedina wanhopig. Dat wil Kozjokin wel. Dan verontschuldigt de plaatsvervangend directeur zich: hij moet nu écht aan werk. Een andere klant, Aleksej Kozyrev, briest: „We krijgen steeds nul op rekest.”

Al een jaar is er protest. Afgelopen dinsdag drongen woedende hypotheekhouders het Moskouse kantoor van de Raiffeisenbank binnen om verhaal te halen. Woensdag blokkeerden zo’n driehonderd actievoerders een drukke verkeersader in het centrum, nadat de directie van de bank DeltaCredit had geweigerd de klanten te woord te staan.

Ongeveer een miljoen Russische huishoudens hebben hun huis gefinancierd met een hypotheek. Een kleine minderheid daarvan, ongeveer 30.000 huishoudens, heeft dat in dollars gedaan. Net als verreweg de meeste Russische hypotheekhouders zijn het typische vertegenwoordigers van de middenklasse: hoogopgeleide tweeverdieners met een gemiddeld inkomen van rond de 100.000 roebel (tegenwoordig nog geen 1.200 euro) per maand. In de gouden Poetin-jaren tot 2008 – toen de olieprijs naar de 100 dollar ging en de Russische economie floreerde – hebben ze de sprong gewaagd naar een eigen woning. Nu Rusland in een recessie is beland, dreigen de ‘hypotheekhouders in valuta’ kopje onder te gaan. „Wat u hier meemaakt”, zegt Aleksej Kozyrev plechtig, „is de vernietiging van de Russische middenklasse.”

De protesten van de gedupeerde huizenbezitters vormen een risico voor de regering Poetin. Tussen het Russische volk en zijn leider bestaat een stilzwijgende afspraak: als u zich niet met politiek bemoeit, zorg ik voor stabiliteit en welvaart. Maar die deal ligt in duigen nu de olieprijs is gedaald tot onder de 30 dollar per vat en de Russische economie zucht onder westerse sancties. In het afgelopen jaar bedroeg de reële inflatie 12,9 procent, in 2014 was ook al 11,4 procent. Tegelijkertijd daalden de lonen en verloren veel Russen hun baan. Ruim de helft van de bevolkingkan zich inmiddels alleen levensmiddelen en andere eerste levensbehoeften veroorloven. Van de nationalistische hoerastemming na de annexatie van de Krim is niet veel over.

Link tussen Krim en dalende roebel

Tot nu toe was er alleen wat in Rusland ‘sociaal protest’ wordt genoemd. Boze truckers demonstreerden tegen de invoering van een tolsysteem op de wegen. In Sotsji en Krasnodar waren acties tegen de afschaffing van gratis openbaar vervoer voor gepensioneerden. Maar het protest van de hypotheekhouders heeft ook een politiek randje. Bij de demonstraties leggen sprekers steeds een link tussen de Krim en de ineenstorting van de roebel. „Laten we die Krim gewoon teruggeven!”, riep een vrouw in tranen, nadat de demonstranten zich langs de bewaking van de Raiffeisenbank hadden gewerkt.

De gedupeerde huizenbezitters voelen zich in de steek gelaten door de zittende macht. Natalia Taran en haar man Dmitri hebben twee jaar lang gezocht naar een geldschieter. Tussen 2002 en 2007 rezen de woonlasten in de Russische hoofdstad de pan uit. Huisbazen voerden huurverhogingen van wel 70 procent door. Maar ook de prijzen van koopwoningen explodeerden. De vraagprijs voor het appartement van Dmitri en Natalia Taran, een onooglijke Sovjetwoning in een grauwe buitenwijk – was destijds 5 miljoen roebel (toen 270.000 dollar). Dat bedrag konden ze alleen lenen als ze een hypotheek namen in buitenlandse valuta. Andere gedupeerden vertellen hetzelfde verhaal.

Natalia, econome en werkzaam bij een leasemaatschappij, snuift: alsof zij niet met geld zou kunnen omgaan. Koersschommelingen van 20 à 30 procent, daar had ze wel op gerekend. Maar in de herfst van 2014 stortte de roebel in. De roebel heeft meer dan de helft van zijn waarde verloren ten opzichte van begin dat jaar. Toch nam de Russische Centrale Bank daarna het besluit om grootschalige steunoperaties voortaan achterwege te laten en over te gaan op een ‘zwevende wisselkoers’, waarin de alleen de markt de koers van de roebel bepaalt.

Wat ook steekt: het besluit van de Russische regering om de inwoners van de Krim die een hypotheekschuld hebben in Oekraïense gryvnja’s, financieel bij te staan. De nieuwe Russen op de Krim gaan betalen volgens de koers van 18 maart 2014, de dag van de ‘hereniging’. Hypotheekhouders in Moskou zijn overgeleverd aan de dagkoers, die wild heen en weer schiet.

Politieke bijeenkomsten zijn illegaal

En dus is Natalia ineens actief in de ‘initiatiefgroep’ en organiseert ze demonstraties. Dat is illegaal, want politieke bijeenkomsten waarvoor geen toestemming is verleend zijn verboden. „Mijn man is het er niet mee eens”, zegt ze monter. „Hij is bang dat we worden vervolgd.”

Volgens Dmitri Janin, hoofd van de samenwerkende Russische consumentenorganisaties, hadden de hypotheekhouders geen andere keus. „De zittende macht vond deze groep niet belangrijk genoeg”. Maar nu de acties blijven doorgaan lijkt het Kremlin wakker geworden. Poetins woordvoerder Dmitri Peskov liet na de bestorming van de Raiffeisenbank weten dat het probleem „de aandacht van de regering” heeft. „Ze wegen de risico’s”, zegt Janin. „Misschien komt er een compromis. Maar misschien gaan ze de acties alsnog uiteenjagen.”

Gynaecologe Jelena Lisovskaja – „36, geen man, geen kinderen” – is gedesillusioneerd. Haar beide ouders en haar oma waren ook arts. Maar in de publieke gezondheidszorg zijn de salarissen enorm achtergebleven. En nu zit Lisovskaja met een hypotheek die ze niet kan betalen, voor een groezelige eenkamerwoning in een van de slechtste wijken van Moskou. „Als je in Europa zegt dat je arts bent, ben je iemand. Hier wordt er op je neergekeken.” Lisovskaja velt een hard oordeel over de zittende macht. „Een paar families bezitten alles. De rest van de bevolking is er om hen te bedienen.” Soms droomt ze van emigreren. „Ik begrijp dat ik niet nodig ben in dit land.”