Hoe pak je een machtig instituut zoals de kerk aan?

Regisseur Tom McCarthy laat in zijn film Spotlight zien hoe ingewikkeld het was voor een lokale krant om het grootschalig kindermisbruik door priesters in Boston aan te kaarten.

Regisseur Tom McCarthy leerde van een van de besten. Als acteur speelde hij een hoofdrol in het laatste seizoen van de veelgeprezen televisieserie The Wire, als een dagbladjournalist die zijn verhalen verzon. Zo kon hij goed zien hoe David Simon te werk ging, de drijvende kracht achter de serie, die een ongewoon niveau van subtiliteit en realisme wist te bereiken in zijn portret van armoe, drugshandel en politiewerk in Baltimore.

Dat kwam McCarthy van pas bij het maken van het eveneens subtiele en realistische Spotlight, een op feiten gebaseerd docudrama over het journalistieke onderzoek dat dagblad The Boston Globe deed in 2001 en 2002 naar grootschalig kindermisbruik door priesters in Boston – een bolwerk van Iers-katholiek Amerika. McCarthy, die met de pers sprak op het filmfestival van Venetië: „Werken met David Simon heeft me veel meer inzicht gegeven. Hij kent de wereld van krantenjournalistiek zo goed omdat hij zelf jarenlang misdaadverslaggever was in Baltimore. Daar hebben we veel over gesproken.”

Journalistieke waakhondfunctie

Spotlight – met hoofdrollen voor Michael Keaton, Mark Ruffalo en Rachel McAdams als leden van het journalistieke onderzoeksteam – is een eerbetoon aan de traditionele waakhondfunctie van de journalistiek, juist in een tijd waarin snel dalende lezersaantallen en advertentie-inkomsten veel Amerikaanse kranten in zwaar weer doen belanden.

Spotlight is geen simpel heldenverhaal, maar laat ook zien hoe ingewikkeld het was voor een diepgewortelde lokale krant, die nauwe banden heeft met de plaatselijke machthebbers, om een schandaal vlak onder hun neus bloot te leggen. Spotlight is inmiddels goed voor zes Oscarnominaties – waaronder die van beste regisseur voor McCarthy – en gold tot vorige week als favoriet bij de Oscar voor beste film.

McCarthy, zelf afkomstig uit een katholiek gezin en opgeleid aan het door jezuïeten geleide Boston College, kent de katholieke wereld van nabij.

„Ik hoop dat we met Spotlight kunnen laten zien hoe essentieel goede journalistiek is voor het functioneren van de democratie. Ik denk dat veel Amerikanen nog steeds niet precies begrijpen wat er op het spel staat bij de huidige crisis in de journalistiek. Vooral lokale kranten, zoals de Los Angeles Times, The Chicago Tribune en The Boston Globe, hebben echt een kaalslag doorstaan de laatste jaren. Spotlight laat zien hoe cruciaal goede lokale verslaggeving voor een stad kan zijn.”

Alle puzzelstukken bij elkaar

Tegelijkertijd toont de film hoe ingewikkeld het voor een lokale krant is om een machtig instituut zoals de katholieke kerk aan te pakken. Het onderzoek komt pas goed op gang als er een nieuwe, Joodse hoofdredacteur aantreedt bij The Boston Globe, die geen persoonlijke relaties of geschiedenis heeft met deze zo sterk Iers-katholieke stad.

McCarthy: „Er waren zoveel mensen in Boston die wisten wat er gaande was, maar die er toch niets aan hebben gedaan. Dat werd steeds duidelijker toen we ons gingen verdiepen in het journalistieke onderzoek van The Boston Globe: ons onderzoek naar hun onderzoek. Toen werd het voor mij pas echt interessant. Hoe komt dat? Wat is daarvan de oorzaak? Waarom deed niemand iets? Dat speelt niet alleen in de katholieke kerk. Iets vergelijkbaars geldt ook voor de seksschandalen rond Jimmy Savile bij de BBC, of bij de zaak van Bill Cosby. Veel mensen vermoedden dat er iets niet in de haak was, toch gebeurde er niets. Dat fascineert mij, ook al heb ik er niet echt de vinger op kunnen leggen wat precies de oorzaak is. Misschien zijn mensen simpelweg te druk met hun eigen levens. Dat is de reden dat we verslaggevers nodig hebben die wel de tijd en de vaardigheden hebben om alle puzzelstukken bij elkaar te zoeken en zaken tot op de bodem uit te zoeken.”

Juist omdat seksueel misbruik van kinderen zo’n gevoelig onderwerp is, wilde McCarthy het verhaal in Spotlight zo droog mogelijk vertellen, vertelt hij: „Ik heb geprobeerd om alles wat maar in de buurt zou kunnen komen van effectbejag uit de film te houden. De journalisten zijn geen enorme helden, ze zijn mensen zoals iedereen, met een hypotheek die ze moeten afbetalen, een oude, krakkemikkige auto, misschien een slecht huwelijk. Ze maken fouten, zien soms bepaalde verbanden over het hoofd. Dat is alleen maar menselijk.”

Geen bijvoeglijke naamwoorden

„Journalistiek is geen aaneenrijging van opwindende momenten, maar vooral noeste arbeid”, benadrukt McCarthy. „De emotionele impact van het onderzoek was er natuurlijk wel degelijk, maar de journalisten hebben tijdens hun werk niet zoveel tijd om veel te voelen.

„Met de camera wilde ik de kijker ook niet teveel een bepaalde richting induwen. In de film zie je een eindredacteur op een zeker moment alle bijvoeglijke naamwoorden uit krantenkopij schrappen: alleen de feitelijke informatie haalt de krant, niet de kwalificaties en toevoegingen. Zo wilde ik ook met de film te werk gaan.”

Spotlight is meer een film die het functioneren van instituties doorlicht dan een film over heldhaftige dan wel boosaardige individuen: dat geldt niet alleen voor de journalistiek en de katholieke kerk, maar ook voor het onderwijs en de rechtspraak in Boston.

McCarthy: „De slachtoffers waren bijna allemaal kinderen uit sociaal zwakkere milieus, met weinig kansen in het leven. Vooral onder Ierse Amerikanen met weinig opleiding bestond er veel ontzag voor priesters. De kerk was een van de weinige plekken waar ouders hun kinderen in ieder geval veilig waanden. Dat is het echte schandaal.”

Als institutie is de katholieke kerk volgens McCarthy „kapot”, het goede werk dat de kerk óók doet niet te na gesproken. „Als paus Franciscus de hervormingen die hij heeft aangekondigd echt doorvoert, zal er op termijn misschien iets kunnen verbeteren. Maar het zal niet eenvoudig zijn om een instituut met zo’n lange geschiedenis echt diepgaand te veranderen.”