Beloon Kremlin niet met dat ridicule referendum

Oekraïners vochten voor Europese integratie, verneder ze niet met afwijzing in referendum, schrijft Andreas Umland.

illustratie: Marian Kamensky

Op iedereen die iets van de Europese Unie afweet, maakt het Nederlandse referendum over het associatieverdrag tussen de EU en Oekraïne een vreemde indruk. De Europese Unie heeft tientallen vrijhandel-, stabilisatie- en samenwerkingsoverkomsten gesloten met landen over de hele wereld, variërend van Zuid-Afrika tot Chili. Ze vormen een vast instrument van het buitenlandbeleid. Meestal besteden de Europese burgers er – terecht – geen aandacht aan.

Het is waar dat de recente associatieverdragen met Oekraïne, Moldavië en Georgië verder gaan dan eerdere van zulke verdragen. Ze bevatten bepalingen waarmee diepe en brede vrijhandelszones kunnen worden ingesteld. Maar dat is amper reden om het verdrag met Oekraïne tot onderwerp van een nationaal referendum te verheffen – voor Nederland immers, heeft het vrijwel geen gevolgen. En het bevat ook al geen uitzicht op EU-lidmaatschap.

De afgelopen twee jaar verkondigen pro-Kremlin-Russen luidkeels dat het associatieverdrag met Kiev de Russische belangen zal schaden en daarmee de Europese veiligheid destabiliseert. Maar het verdrag belet Oekraïne niet om vrijhandelsverdragen en andere verstrekkende overeenkomsten met derden aan te gaan, Rusland inbegrepen. De Russische wens dat Oekraïne zou toetreden tot een handels- en douaneblok onder leiding van Moskou, zoals de onlangs opgerichte Euraziatische Economische Unie, heeft nooit veel steun gehad onder de Oekraïense politieke elite, ook niet onder de voormalige pro-Russische regeringen van Leonid Koetsjma en Viktor Janoekovitsj.

Het Kremlin heeft jarenlang eenvoudigweg geen aandacht besteed aan de Oekraïense onderhandelingen over het verdrag. Pas in 2013 trok Rusland ertegen van leer. Zoals EU-vertegenwoordigers zullen bevestigen, waren hun beweringen over Russische verliezen overdreven. De vrees van Moskou staat in geen enkele verhouding tot de werkelijke gevolgen van het verdrag voor de Russisch-Oekraïense handel – die door de oorlog hoe dan ook tot een minimum is gereduceerd. De Russische economische schade door de agressieve reactie op Kiev is veel groter dan eventuele verliezen die Rusland als gevolg van het verdrag kan leiden.

Het associatieverdrag is geen bedreiging voor de Europese veiligheid. Wat het zo explosief maakt, is de Moskouse zorg dat het voor Oekraïne een kans is om een liberaal-democratisch en economisch dynamisch land te worden. Het biedt Oekraïners de hoop op een voortbestaan van hun jonge staat, maar ook op nieuwe kansen voor hun kinderen. Het kan Oekraïne helpen gaandeweg een politiek stabiel en economisch succesvol lid van Europa als geheel te worden.

Dit vooruitzicht is inderdaad een ernstige bedreiging voor Poetins kleptocratische kliek: wedergeboorte van Oekraïne zou de Russische bevolking kunnen opwekken eenzelfde verandering te eisen. Een verspreiding via Oekraïne van Europese waarden naar Rusland zou het einde van het Poetin-stelsel betekenen. Dáárom reageerde het Kremlin zo agressief.

Op 17 juli 2014 lieten de 298 – vooral Nederlandse – passagiers en de bemanningsleden van vlucht MH17 het leven toen hun vliegtuig in Oost-Oekraïne werd neergeschoten. Inmiddels twijfelen nog maar weinig deskundige waarnemers aan de volledige verantwoordelijkheid van het Kremlin. De hightech luchtdoelraket waardoor het vliegtuig op meer dan tien kilometer hoogte werd getroffen, moet van Russische makelij zijn geweest en kan alleen bediend zijn door goed opgeleide, oftewel Russische soldaten. Naïeve Nederlandse commentatoren verwijten de Oekraïense staat nog altijd dat niet bijtijds de dreiging voor de civiele luchtvaart in Oost-Oekraïne is vastgesteld. Maar dan vergeten ze dat de Oekraïense staat al niet meer aanwezig was in de zogeheten ‘separatistische’ gebieden en er onvolledige informatie over had.

De Oekraïense staat was in 2014 niet eens bij machte zijn eigen grenzen te beschermen, zijn eigen leger te organiseren en het leven te redden van zo’n 9000 Oekraïners die sindsdien als gevolg van de Russische hybridische oorlog zijn omgekomen. Het kleine Nederland betaalt als een van de nog altijd grootste Westerse handelspartners van Rusland indirect mee aan de buitenlandse militaire operaties van het Kremlin.

Toch staan de Nederlandse burgers volgens opiniepeilingen op het punt het Kremlin een symbolische overwinning te bezorgen. Een Nederlandse afwijzing zal weinig uitmaken voor de binnen- of buitenlandse aangelegenheden van de EU of Nederland. Ook zal het verdrag er niet door worden ontbonden. Maar het wordt wel een propagandaoverwinning voor Poetin.

Een ‘nee’ is een blijvende schandvlek voor het Nederlandse volk, een publieke vernedering van miljoenen Oekraïners die voor hun bevrijding en Europese integratie hebben gevochten. Een ‘nee’ is een dolkstoot in de rug van de democratische oppositie in Rusland tegen Poetin. En een verontrustend signaal aan alle mensen in het gebied van de voormalige Sovjet-Unie. Mensen die zich proberen te bevrijden van Moskous neo-imperialistische voogdij en onderdeel proberen te worden van het grotere Europa.